BÊYÎ PARTÎZANÎ HİKÛMDARÎ BİKİN.

 

 

 

 

 

 

 

 

BÊYÎ PARTÎZANÎ HİKÛMDARÎ BİKİN.

 

Çapa 2 yemîn a Pêşkeftî

 

 

M. SALIH EKINCÎ

 

 

 

 

 

 

partysiz16@gmail.com

 

 

 

 

 

 
WEŞANÊN PIRTÛKXANEYÊN ANTÎKARÎ YÊN DÎCLEM:

Mafê telîfê yê û pirtûkê aîdî nivîskar e.

Edîtor: Musa Dinç

Nivîsandin:  

Nexşêrê: Fatma ALTINOK

Berg: Ayla YANIK

Çapkirina Navxweyî: Ziya Ofset

Girêdan: Dîlek Mücellit

ISBN: 975-00378-4-7

Çapa 1emîn: Sibata 2006, Stenbol.

PIRTÛKXANEYA KEVNARÎ YA DICLEM

Ekinciler Cd. Ofîsa Hejmar 20 Onur Pasajı
/AMED

Telefon/Faks: 0412 228 40 7

e-mail: mdincdiclemsahaf@ttnet.net.tr

 

 

 

 

 

 

 

 

BÊYÎ PARTIYAN
HIKÛMETÊ BIKIN

Çapa 2 yemîn a Pêşkeftî

 

 

 

M. Salih EKÎNCÎ

 

 

 

 

 

Dîklemsahaf

 

4                                                                           M.Salih EKÎNCÎ

 

         M. Salih EKÎNCÎ

       Ew di sala 1954an de li Êlihê ji dayik bûye. Dibistana xwe ya seretayî û navîn li Êlihê qedandiye. Di sala 1969an de, ji bo perwerdehiya mamostetiyê li dibistanek razanê tê qebûlkirin, du salên pêşîn li Dîyarbekirê û sala dawî jî li Dibistana Seretayî ya Perwerdehiya Mamostetiyê ya Gazîantebê mijarê dike. 

       Erka wî ya yekem mamostetiya dibistana seretayî li Gundê Kabak ê Navçeya Çerkeş ê Parêzgeha Çankiri bû. 1974 de Gundê Akbaşak û Navçeya Çüngüş û Parêzgeha Dîyarbekirê wek mamostetiya dibistana seretayî hat tayînkirin. Li wir, a hevkarîparêzgarê navxwe û gundiyan, di avakirina avahiya dibistanek seretayî de alîkarî dirt. Sala 1981 heta 1994 Dibistana Seretayî ya Ataturk, Dibistana Seretayî ya Gundê Ortaca û Dibistana Seretayî ya Fatîh li Navçeya Midyadê ya Parêzgeha Mêrdînê wek mamoste xebitî. Dema ku wekî din cîgirê Midûrê Dibistana Seretayî ya Fatîh xebitî, wî Bawernameya Hevkar a Fakulteya Perwerdehiya Vekirî ya Zanîngeha Anadoluyê di Perwerdehiyê de kir. In 1991, ew di îmtîhana Mufetîşên Perwerdehiya Seretayî de derbas bû û piştî ku di sala 1993an de ket Fakulteya Perwerdehiyê ya Gazî ya Zanîngeha Gazî, di 1994an de ji Beşa Rêveberiya Perwerdehiyê, Mufetîş, Plankirin û Aboriyê qedandiye. Di sala 1995an de, ew wek Mufetişê Perwerdehiya Seretayî li Parêzgeha Mêrdînê hat tayînkirin. Di 16ê Hezîrana 2006an de teqawît bû.

       Ji bo 34 saln xizmeta xwe, wî nêzîkî 25 sertîfîkayên serkeftinê wergirt, ji bo nav wan de "Mamosteyê Salê", û nêzîkî 20 helbest nivîsand ku hîn nehatine weşandin.

BÊ PARTÎ HIKÛMET BIKE                                                     5

 

                            NAWEROK

 

Pêşgotin ...................................................................8

Beşa Yekem.............................................................12

Têkiliya Têkiliya û Rêveberiya Xweser .....................13

Rêveberiya Demokratîk ..........................................18

Rêvebiriya Çavkaniyên Materyal û Mirovan 

Çawa Dixebite ? ……...............................................20

Cih û Giringiya Peyv û Gotaran di Pêvajoya 

Rêveberiya Xweser de .............................................23

Gel Çawa Xwe Di Demokrasiyan De Rêveberiya 

Xwe Dike? ..............................................................27
                                  
Beşa Duyemîn.........................................................33

Demokrasî Fêrkirî - Demokrasî Jiyayî .....................33

A-Demokrasiya Fêrkirî ............................................34

B-Demokrasiya Ezmûnkirî ......................................36

1-   Pêkhateya Rêxistinên Partiyan di Demokrasiya

ku  Em Tê de Dijîn de .........................................36

a) Partiyên Siyasî Ji Bo Dûrxistina Dînamîkên Gel 

    Ji Çanda Demokrasiyê Hatine Avakirin: 

b) Partiyên Siyasî Pêkhateyek Navendî û Vertikal

    Dipejirînin:

 

6                                                                           M.Salih EKÎNCÎ

c) Partiyên Siyasî Xûyangek Pêkhatên Partiyan
.  Rêxistinek Dewletî De ne ku Li Gor Armancan Nabin:

e) Partiyên Siyasî Wekî Fîrmayên Peymankar ên 

    Paytextê Li Ber Deriyê Rêxistinên Dewletê Li

    Benda Îhaleyan Dixuyin:
2- Di Dema Ezmûna Demokrasiyê û Pêvajoya

    Rêveberiya Partî-Bingehîn de Çi Qewimî ……........44

) Rêjeya Nûneratiya Jinan Li Ser Dilsoziya Partiyên

    Siyasî Hatiye Terxankirin:

b) Partî û Namzetên Nûneran Pêdiviya Fînansê Bi 

    Dest Dixin :

c) Pêşveçûna Ciwanan Tê Tepeserkirin û Pêşeroja 

   Welat Tê Îpotekkirin:

 d) Ne gengaz e ku Neteweyîn Jêhatî Desthilatdariyê

    Bigirin, û Heke Bikin jî, Îradeya Hilbijêre :

g) Îhtîmalek Tuneek ku Bi Hikmetk: Gel Bin, 

    Berpirsiyar Dibin û Ji hêla Partiyan ve Têne

    Berfirehkirin:

i) Ne gengaz e ku Hikûmetên Herêmî yên ku Li gorî 

   Wateya Peyvê ne werin Bidestxistin:
3- Medya di Pêvajoya Rêvebirina Demokrasiya ku

    Em Tê de Dijîn de ...............................................56 
Beşa Sêyem..............................................................60

   Xalên ku di Pêvajoya Rêveberiya Xweser de Divê

    werin Berçavgirtin ……………….............................60

 

BÊ PARTÎ HIKÛMET BIKE                                                       7

    1- Di Pêvajoya Rêveberiyê de  Kî Serok e, Kî

        Rêveber e, Kî  Rêveber e? ……..........................61

    2- Demokrasiyên Zer ..…………............................74

    3- Siyaseta Nefermî ……………………....................83

    4- Lêgerîna Demokrasiyê li Meydanên Partiyan

        Mîna Lîstina Futbolê li Qada Basketbolê ye......87             

    5- Berpirsiyariya Dengdêr ……………….................91

    6- Sermaye - Sîstem - Hilbijartî - Dengdêr.............96

Beşa Çaran.............................................................106

 

Çareserî: 

1- Çareserî (Çi bikim?) ...........................................107

2- Pêşniyar (Çawa bikim?) .....................................112

3- Encam (Çawa dibe?) ..........................................117

 

 

 

 

 

 

8                                                                           M.Salih EKÎNCÎ

 

 

      PÊŞGOTIN

       Wekî ku sernav jê diyar e, pirtûk pêşniyar dike ku dev ji partiyên siyasî berdin, ku di pêvajoya rêveberiya heyî de wekî hêmanên girîng ên demokrasiyê têne hesibandin, û modelek rêveberiyê ya nû bi wateya "rêveberiya bêalî" pêşniyar dike. Lêbelê, bi vê pêşniyarê, armanca min ne rexnekirin an jî acizkirina ti kes, sazî an rêxistinekê ye, nemaze yên di nav sazî û rêxistinên têkildarî mijara me de.

       Ji ber ku ez dizanim ku helwesteke wiha dê bi vîzyona demokrasiya rastîn re, ku ez hewl didim biparêzim - rêxistineke civakî ku her takekesê di civakê de, bêyî ku rewşa wan çi be, hembêz bike, nakok be. Ez her wiha dizanim ku tevgera mirovan ji encama teşwîqên ku ew ji hawîrdora xwe werdigirin wêdetir tiştek nîne. Ji ber vê yekê, li şûna ku em bi mirovan re mijûl bibin, ez bawer dikim ku divê em li ser veguherandina hawîrdora ku dibe sedema zirara tevgera wan ji bo berjewendiyên me bisekinin.  

       Bi kurtasî, armanca min ew e ku pêvajoyekê bidim destpêkirin ku dikare rewşa heyî ya demokrasiya rewşî ya ku em îro dijîn demokratîk bike. Armanca dawîn ew e ku pêvajoyek rêveberiya demokratîk hebe, ku em bêriya wê dikin, û ku dikare li welatên din ên cîhanê jî were bicîhanîn. Sedema ku ez di vê çarçoveyê de li ser partiyên siyasî disekinim ev e ku di pêvajoya rêveberiya heyî de, hemî kar û prosedur bi rêya partiyên siyasî têne kirin, û partiyên siyasî hevwateya demokrasiyê ne.

BÊYÎ PARTÎ HIKÛMET BIKE                                                        9

       Dibe ku ev pirtûk tenê ji bo xelkê welatekî be, lê ev ji pêwîstiya pêşkêşkirina mînakekê derdikeve holê. Armanc ew e ku bigihîje xelkê hemû welatan. Ji ber ku di cîhana me de, ku ji hêla teknolojiyê ve ji nû ve hatiye şekilkirin, em niha mîna cîranên ku di heman avahiyê de bi welatên din re dijîn in. Ji ber vê yekê, mîna ku hemû malbatên di avahiyek apartmanan de bi heman rêzikan têne rêvebirin, ez bawer dikim ku divê hemû welat bi heman rêzikan werin rêvebirin. Ji ber vê sedemê, ez ji bo pêkanîna şêweyek demokratîk û yekreng a hikûmetê li hemû welatan pêşniyar dikim. Wekî din, ji bo rêxistinên dewletê û rêveberiyên wan, ku ji hêla şêweyên cûda yên hikûmetê ve hatine şekilkirin û xwedî armanc û şêwazên jiyanê yên cûda ne, ne gengaz e ku hevdu fêm bikin û bi hev re bijîn.

      Ji ber vê yekê, çavkaniyên ku divê ji bo baştirkirina asta jiyanê û refaha mirovan werin bikar anîn, bê guman dê li ser pevçûnan werin xerc kirin, mîna ku îro jî tê xerc kirin.

       Ji ber vê yekê, ez dibêjim ku divê hemû welat li dora armancên xwezayî yên hevpar bibin yek û ji bo bidestxistina wan armancan xwediyê yek şêweyê hikûmetê bin.

       Divê mirov qet nekeve wê têgihîştina xelet ku ne mimkûn e ku welatên xwedî çandên cuda ji hêla heman şêweyê hikûmetê ve werin birêvebirin. Ji ber ku prensîba wekheviyê, ku qaîdeyek bingehîn a demokrasiyê ye, ji bo afirandina çandeke hevpar bes e. Bi şertê ku gelên her welatekî rewşa xwe demokratîk bikin û qelsiya rewşa demokrasiyê derbas bikin.

       Îro, hewldanên welatên ku dixwazin demokrasiyên ku lê dijîn veguhezînin welatên din, bi awayekî cûda şekil digirin. 

10                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

Ev teza me ya li jor piştrast dike. Lêbelê, bêyî ku pêşî demokrasiya ku ew xwedî ne bi rastî bicîh were, ti wateya ferzkirina şêweyekî hikûmetê ku ji bo welatekî cuda ji bo welatekî din were sepandin, û jê re demokrasî were gotin, ti wateya wê tune. Ji ber vê yekê, lêgerîna demokrasiyeke fonksiyonel ku dikare ji her welatî re balkêş be divê bêyî derengketinê dest pê bike.

       Tiştê ku hûn ê di vê pirtûkê de bixwînin gaveke biçûk e di wê lêgerînê de; ji ber vê yekê, pêşniyarên di derbarê pêvajoya "rêveberiya bêalî" de ku di pirtûkê de hene, divê wekî çareseriyek dawî neyên hesibandin.
 
     Armanca min: Li ser vê mijarê xalek girîng biafirînim, nîqaşekê çêbikim, û di encamê de, raya giştî, ku ramanên wan min gihandine vê encamê, bikaribim ji bo çareseriyekê gav bavêjim.

      Mijarên ku di pirtûkê de hatine vegirtin di çar beşên bi hev ve girêdayî de hatine nirxandin.

       Beşa 1: Tiştên ku me di derbarê rêxistin, rêveberî û rêveberîya demokratîk de fêr bûne û fêm kirine; çawa karanîna çavkaniyên madî û mirovî tê kirin; cîh û girîngiya gotin û gotaran di pêvajoya rêveberîyê de; û çawa gel di demokrasîyan de xwe îdare dike.

     Di Beşa 2an de: Nakokiyên di navbera demokrasiya ku tê hînkirin û demokrasiya ku tê pratîkkirin de, û encamên dij-demokratîk ên ku demokrasiya pratîkkirî di pêvajoya rêveberiya partîzanî de çêdike,

     Beşa 3: Pirsgirêkên ku di Pêvajoya Rêveberiyê de Divê werin Berçavgirtin (Nîşe: Ev beş di çapa yekem a pirtûkê de tune bû)

 

BÊYÎ PARTÎ HIKÛMETÊ BIKE                                                 11

 

     Beşa 4: Pêşniyarên çareseriyê têne pêşkêş kirin.

Ez dixwazim spasiya malbata xwe bikim, ku her gav bi her awayî piştgirî dane xebata min, û her kesê ku bi awayên cûrbecûr beşdarî kiriye û dê bi ramanên xwe berdewam bike. 10ê Tîrmeha 2005an M. Salih EKÎNCÎ

 

 

 

 

 

               

 

 

 

 

 

 

 

 

 

12                                                                        M.Salih EKÎNCΠ

 

 

 

 

 

 

BEŞA YEKEM

 

TÊKILÎYA NAVBERA RÊXISTIN Û RÊVEBERIYÊ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

BÊYÎ PARTÎ HIKÛMETÊ BIDIN                                                  13

 

 

       Rêxistin: "Ew pêvajoya çalakiya mirovan e ku ji bo bidestxistina hin armancên hevpar li hev dicivin.

       Rêveberî pêvajoyek e ku ji pêwîstiya pêkanîna kar û operasyonên rêxistinekê bi awayekî plansazkirî derdikeve holê. Di vê pêvajoyê de, rola rêveberiyê wekî bikaranîna çavkaniyên madî û mirovî yên rêxistinê bi awayê herî bikêrhatî ji bo bidestxistina armancên rêxistinê tê hesibandin. 

    Bi gotineke din, rêveberî berpirsiyar e ji misogerkirina domandina rêxistinê li gorî armancên wê, ji ber ku sedema hebûna rêveberiyê bi xwe rêxistin e. Lêbelê, ji bo ku rêveberî bi serkeftî vê peywirê bicîh bîne, ew bi hevahengiya tevgera rêveberiyê bi armancên rêxistinê ve girêdayî ye. Ji ber vê yekê, pêdivî ye ku rêxistin tevgera rêveberiyê kontrol bike. Kontrolkirina tevgera rêveberiyê hewce dike ku rêxistin ji hundur ve domdar û bihêz be. Ji bo vê yekê, endamên rêxistinê divê bi tundî pabendî armancan bin, bi bandor ragihînin, û bi parvekirina desthilatdarî û berpirsiyariyê di bidestxistina wan armancan de bi wekhevî beşdar bibin - bi gotineke din, divê jîngeha rêxistinî bibe çavkaniya tevgera rêveberiyê. Jîngehek wisa dê hêzê bide rêxistinê ku tevgera rêveberiyê kontrol bike; wekî din, ne gengaz e ku tevgera rêveberiyê di bin kontrolê de bimîne û domandina rêxistinê misoger bike.

       Li ser bingeha tiştên ku min ji ezmûnên xwe di nav civaka ku ez aîdî wê me de fêr bûne, û tiştên ku min ji agahiyên li jor hatine nivîsandin berhev kirine, encamên jêrîn hatine derxistin:

14                                                                                  M.SalihEKİNCİ
      

       *"Dema ku mirov armancên hevpar hebin, ew xwe rêxistin dikin da ku bi hev re bixebitin da ku bigihîjin wan armancan." Di vê çarçoveyê de, her welatek wekî rêxistinek dewletî tê hesibandin. 

       *Pêdiviya her rêxistineke dewletê ku kar û xebatên xwe bi awayekî plankirî pêk bîne, bûye sedema ku ew xwedî pêvajoyek rêveberiya siyasî bin.

       *Ji ber ku rêveberiya siyasî ya rêxistinên dewletê jî armancek heye ku bicîh bîne (ji bo zindî hiştina rêxistinê), xuya dike ku mirovên ku dixwazin rêveberiyê bikin, xwe di bin yek sîwanê de rêxistin dikin da ku bigihîjin vê armancê. Ev jî tê vê wateyê ku rêxistina rêveberiyê hewceyê hikûmetekê ye. Ger gel serwerên rêxistina rêveberiya siyasî bin, pirsgirêk tune.

       *Doktrînên derbarê rêxistin û rêveberiyê de ji me re dibêjin ku partiyên siyasî rêxistinên ku dixwazin rêveberiya siyasî ya rêxistina dewletê bikin in.

       Lêbelê, her çend armanc heman be (zindî hiştina amûrên dewletê), fêmkirina çima ew kesên ku dixwazin desthilatdariyê bikin xwe di bin sîwana partiyên siyasî yên cuda de birêxistin dikin dijwar e.

       Ji ber rewşeke wiha;

       a) Yan nebûna yekîtiya armancê di navbera kesên ku rêxistina dewletê pêk tînin de,

       b) An jî tê wateya nebûna vê yekîtiya armancê di navbera rêxistinên partiyên siyasî de, ku divê armanca wan tenê parastina amûra dewletê be.

 

BÊYÎ PARTÎ HIKÛMETÊ BIDIN                                                  15

       Di herdu rewşan de jî, armanc ew e ku reftara rêveberiyê di bin kontrolê de bimîne û rêxistina dewletê were parastin. Ji ber ku pir dijwar e, divê rêxistina dewletê pêşî yekîtiya armancê di hundirê xwe de misoger bike, û domdar û bihêz be. Şîyana rêxistinê ya ji bo ku di hundirê xwe de domdar û bihêz be, 
ku bi kontrolkirina tevgera rêveberiya xwe bijî, tenê heke ew bizanibe bingeha rêxistina wê li ser kîjan armancan were avakirin mimkun e.

       Ew rastiyek baş tê zanîn ku her mirovek, bêyî ku welatê ku lê dijî, du armancên sereke hene. Armanca yekem û herî girîng mayînde ye. Jiyana mirovan bi dabînkirina pêdiviyên wan ên bingehîn ve girêdayî ye. Ji ber vê yekê, armancên dabînkirina van pêdiviyên bingehîn ew armanc in ku mirov nikarin dev jê berdin, bêyî ku şert û merc çi bin; lêbelê, ev armanc ne tiştek in ku mirov bi tena serê xwe dikarin bi dest bixin. Ji ber vê sedemê, divê mirov bi yên din re hêzên xwe bikin yek da ku van armancan bi dest bixin, ango rêxistin bikin. Ev pêwîstî tê vê wateyê ku divê her endamek her tiştê ku di destê wî de ye bike da ku rêxistina ku ew tê de ye zindî bihêle.

       Piştgiriya hemû endaman a bi zanebûn û dilxwazî ​​ji bo rêxistina ku ew pê ve girêdayî ne, dê rêxistinê di hundurê xwe de xurt û hevgirtî bike. Ev hêz dê bihêle ku rêxistin tevgera serokatiya xwe kontrol bike. Ji ber ku rêberiyek kontrolkirî dê bikaribe erkê xwe yê zindî hiştina rêxistinê li gorî armancên wê bi serkeftî bicîh bîne, domandina rêxistinê dê nekeve xetereyê.

       Duyemîn armancên herî gelemperî yên mirovan ew in ku bi cudahîyên çêkirî ve girêdayî ne ku ne xwemalî ne. Ev armanc di kiryarên endaman de di nav rêxistinê de têne nîşandan. Ji ber ku ew bi awayekî wekhev eleqedarî her kesî

16                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

nînin, ew nikarin bi qasî armancên sereke piştgirî werbigirin. Ji ber vê yekê, bingeha rêxistinê divê li ser armancên sereke were avakirin. Wekî din, dê ne gengaz be ku endamên rêxistinê berpirsiyariyên xwe bicîh bînin û rêxistinê di hundurê xwe de xurt û domdar bikin. Rêxistinek ku di hundurê xwe de ne xurt û domdar be, nikare tevgera rêveberiya xwe kontrol bike û bijî.

       Dema ku ez têgihîştinên xwe yên li ser teoriyên rêxistinî û rêveberiyê, ku min hewl da li jor rave bikim, bi têgihîştinên xwe yên li ser teknolojiya serdema xwe re berhev dikim, encamek din a ku min derxistiye ev e:

       *Teknolojiya îroyîn, bi bandorên xwe yên sînor-derbas, xuya dike ku avakirina rêxistinek mezintir ku hemî welatên cîhanê di nav xwe de digire, pêwîst dike, an jî ferz dike. Ger ev xuya ne şaş be, têgehên rêxistina navneteweyî û rêveberiya navneteweyî dê derkevin pêş, û di encamê de, guhertinên di rêxistina neteweyî û nêzîkatiyên rêveberiya neteweyî de dê pêwîst bibin. Ji ber ku rêxistinek gerdûnî dê pênasekirina armancên gerdûnî û xizmeta her welatekî ji bo van armancan, hem di asta neteweyî û hem jî di asta gerdûnî de, hewce bike.

       Ji ber vê yekê, dê ji bo her welatekî pêwîst bibe ku çavdêriyê bike ka gelo şêweyên rêxistin û rêveberiya civakî li welatên din xwedî taybetmendiyên ji bo pêkanîna van armancan in an na. Bi gotineke din, ne her kes dê bikaribe li gorî daxwaza xwe rêxistin bike. Bi kurtasî, pêvajoya gerdûnî ya rêxistinê ne tiştek e ku mirov xwedîtiyê lê dikin û ji ber vê yekê. 

        Ew ê şêweyekî demokratîk ê hikûmetê ava bike ku cudahîyên ku ne hevpar in bi rêya prensîba wekhevîyê li hev bîne û mirovan bi pêkanîna pêdiviyên xwe yên xwezayî bigihîne

BÊYÎ PARTÎ HIKÛMETÊ BIDIN                                                  17

 

armancên xwe yên hevpar. Ji ber vê yekê, divê her kes bêyî derengmayînê hewl bide ku avakirina demokrasiyeke rastîn, hem li welatê xwe û hem jî li welatên din ên cîhanê, bi têgihîştineke navneteweyî misoger bike, her çend sînorên welatê ku ew lê dijîn wekî xwe bimînin jî.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

18                                                                        M. Salih EKÎNCÎ

 

 

 

 

 HIKÛMETA DEMOKRATÎK

Li welatên ku îdia dikin ku li gorî pênaseya demokrasiyê têne birêvebirin - "formek rêxistina civakî ye ku tê de kontrola siyasî rasterast di destê gel an nûnerên wan ên bi rêkûpêk hatine hilbijartin de ye, û hemî welatî bêyî ku rewşa wan a civakî û aborî li ber çavan bigirin wekhev têne hesibandin" - tê fêmkirin ku desthilata karanîna çavkaniyên maddî û mirovî bi awayê herî bikêrhatî ji nûnerên siyasî yên ku ji hêla gel ve hatine hilbijartin re tê dayîn; ango, gel desthilat û berpirsiyariyê dide nûnerên xwe ku çavkaniyên xwe yên wekî maddî, hêza mirovan, pere, dem, materyal û erd bi awayê herî bikêrhatî bikar bînin. 

       Encam ev e ku nûnerên ku li ser navê gel xwedî desthilat û berpirsiyariyê ne, divê bi karanîna kêmtir kesan, kêmtir pereyan, kêmtir materyalan, kêmtir dem û kêmtir cîhê, karîgeriyek mezintir bi dest bixin; bi gotineke din, divê ew çavkaniyan bi awayê çêtirîn bikar bînin bêyî ku wan berbat bikin, piştrast bikin ku tişt bi hêsanî, erzantir û bi bandortir têne kirin, û bi vî rengî asta jiyanê û refaha gel bilind bikin. Bi kurtasî, ji ber ku tê texmînkirin ku hikûmet dê van karan bi navê gel û di bin kontrola gel de pêk bîne, tê texmînkirin ku gel xwe bi xwe birêve dibe, bi gotineke din, gel bê şert û merc serwer e. Wekî kesekî ku ji pêvajoya rêveberiya siyasî hatiye dûrxistin, têgihiştin û encamên min ên di derbarê van hînkirinên jorîn de ev in:

BÊYÎ PARTÎ HIKÛMETÊ BIDIN                                                  19

 

*Di demokrasiyan de, desthilata kontrolkirina pêvajoya siyasî rasterast ji gel re tê dayîn. Ji ber vê yekê, gel di rêvebirina welêt de bê şert û merc serwer tê hesibandin.

*Di demokrasiyan de, mafê gel heye ku nûnerên xwe hilbijêre û hilbijîne ku dê vê desthilat û berpirsiyariyê bicîh bînin. Ji ber vê yekê, gel, wekî kardêr, xwediyê mafê diyarkirina meqam, rêbazên xebatê û şert û mercên nûnerên xwe ye.

*Gel xwedî maf û berpirsiyarî ye ku çavkaniyên madî û mirovî yên di bin serweriya xwe de ji bo bilindkirina asta jiyanê û refaha xwe bikar bîne.

*Ji ber ku gel mecbûr e ku çavkaniyên madî û mirovî yên di bin serweriya xwe de ji bo baştirkirina asta jiyanê û refaha xwe bikar bîne, nûnerên wan jî heman erk hene.

*Ji ber ku "gel" hemû kesên ku li welatekî dijîn dihewîne, divê nûner ne tenê her beşekê, lê hemû kesên ku gel pêk tînin temsîl bike.

 

 

 

 

 

 

 

 20                                                                        M.Salih EKÎNCÎ

 

 

KARÊN BIKARANÎNA ÇAVKANÎYÊN MATERYAL Û

MIROVÎ ​​ÇAWA TÊN MEŞANDIN?

        Hûn nikarin otomobîla ku hûn diajon wekî otomobîla ku bi rastî bikar tîne bibînin heya ku hûn siwar nebin û wê neajon, ango heya ku hûn wê nexin tevgerê û jê enerjiyek nû çênekin. Gava ku hûn dest bi ajotinê dikin, otomobîl dest bi tevgerê dike û enerjiyek nû hildiberîne. Hilberîna enerjiya otomobîlê encama sotemenî û enerjiya fîzîkî ye ku hûn lê didin. Enerjiya fîzîkî ew e ku ji çav, guh, mejî, dest, mil û lingên ajokar tê. Hûn dikarin enerjiya ku hûn ji otomobîlê digirin bi sepandina wê ji bo karekî bibandor, wekî veguhastina rêwiyan û barhilgir, an jî hûn dikarin wê ji bo qaçaxçîtiya neqanûnî bikar bînin. Ev her du encam rasterast bi niyeta kesê ku enerjiyê bikar tîne re rêjeyî ne. Vebijarkek sêyemîn encamên nenas in ku dibe ku ji enerjiyên ku ji hêla destên bêkalîfîk ve têne sepandin û bi dest xistin derkevin holê.

       Bo nimûne: Werin em ji bo demekê xeyal bikin ku kesê ku enerjiya xwe ji bo ajotina otomobîlê bikar tîne, ehliyeta ajotinê tune ye. Di rewşek wisa de, pir mimkûn e ku otomobîl qeza bike, di encamê de hem enerjiya ku tê sepandin, enerjiya ku dê ji otomobîlê bihata wergirtin, û hem jî enerjiyên din ên nepêşbînîkirî winda bibin; ji ber ku enerjiya ajokarekî bê ehliyet ji bo bidestxistina enerjiya bi bandor ji otomobîlê ne guncaw e. Bi gotineke din, enerjiya ku tê sepandin ne cureyê enerjiya rast e.

       Ji şirove û mînakên jorîn, encamên jêrîn dikarin werin derxistin:

RÊVEBERIYABÊ-PARTÎZ 21

       *Ji bo ku em wekî kesekî ku hebûnek bikar aniye an birêve biriye werin hesibandin, divê em wê hebûnê çalak bikin. Wekî din, ne mimkûn e ku em bibêjin ku me ew hebûn bikar aniye an birêve biriye.

       *Dema ku em dixwazin saziyekê bixin tevgerê, pir girîng e ku em enerjiyê li wê sazîyê bidin; lêbelê, li gorî prensîbên rêveberiya bi bandor, hilbijartina çavkaniya enerjiyê ya rast pir girîng e. (Mînaka ajokarekî bêlîsans)

       *Yek ji armancên bingehîn ên bikaranîna enerjiyê ji bo danîna tiştekî di tevgerê de ew e ku ji wî tiştî enerjiya nû were bidestxistin da ku em bikaribin bigihîjin armancên xwe.

       *Di rêbazeke rêveberiya bi bandor de, xwezayî ye ku meriv hêvî bike ku enerjiya ku em bi dest dixin ji enerjiya ku em bikar tînin zêdetir be; lêbelê, girîngtir e ku meriv li ber çavan bigire ka gelo enerjiya zêde ya ku tê bidestxistin dê sûdê bide mirovan. Ji ber ku dibe ku hin ji enerjiya ku tê bidestxistin bi awayekî ku bi rêbazeke rêveberiya bi bandor re ne lihevhatî be were bikar anîn.

       Bo nimûne, bi sepandina mîqdareke piçûk a enerjiyê li ser hesin, hûn dikarin çekek çêbikin û ber bi mirovan ve bizivirînin, ku dibe ku mîqdareke mezin a enerjiyê çêbike. Lêbelê, ji ber ku ev enerjî jiyan û refaha yên din tehdît dike, ew ê bibe sedema ku enerjiya ku divê ji bo bextewarî û refaha mirovan were bikar anîn li ser pevçûnan were xerckirin. Berevajî vê, doktrînên rêveberiya bi bandor destnîşan dikin ku çavkaniyên maddî û mirovî divê ji bo bextewarî û refaha mirovan werin bikar anîn, ne ji bo pevçûnan. Piştî ku bi kurtasî analîzek li ser ka made çawa tê bikar anîn, prensîba yekem a pêvajoya rêveberiyê 

22                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

 

Ev yek dê têgihîştina çawaniya rêveberiya çavkaniyên mirovan hêsantir bike. Di rêvebirina mirovan de, prensîba sepandin û hilberandina enerjiyê jî heye, lê bi ferqek. Bi rêya gotin û axaftinan gengaz e ku mirov werin seferber kirin. Bi rastî, bi van gotinan, ku bêpere ne, gengaz e ku meriv mîqdarek pir zêde enerjiyê bi dest bixe. Tekane tiştê ku divê hûn bikin ev e ku peyvek pîroz bikin. Bikaranîna gotinên pîroz ji bo rêvebirina enerjiya girseyan îro teknîkek pir caran tê bikar anîn. Partiyên siyasî di nav wan kesan de ne ku vê teknîkê herî baş bikar tînin. Her çend gotin, ku pir girîng in, enerjiya herî erzan in ku di pêvajoya rêvebirinê de têne bikar anîn, lê zehmet e ku meriv fêm bike ka ew enerjiya rast dihewînin ji ber ku ew abstrakt in. Di vê rewşê de, xetera xapandina mirovan û windakirina dem û çavkaniyan heye. Ji ber vê yekê, ji bo seferberkirina mirovan, divê enerjiya li ser bingeha gotin û gotarên ku em li ser wan bikar tînin bi rêkûpêk were hilbijartin. Divê yên ku têne rêvebirin jî erkê wan hebe ku bala xwe bidin naveroka gotinên ku li ser wan têne bikar anîn. Divê ew baldar bin ka enerjiya ku ji wan tê wergirtin dê ji bo berjewendiya xwe û berjewendiya yên din were bikar anîn an na.

       Bi kurtasî, hem hilbijartina rast a enerjiya ku em bikar tînin û hem jî bikaranîna enerjiya ku ji hêla destên jêhatî ve ji bo bextewarî û rehetiya mirovan divê prensîbên girîng ên rêveberiya bi bandor bin.   

 

 

 

 

BÊYÎ PARTÎ HIKÛMETÊ BIKIN                                                 23

 

CIH Û GIRÎNGIYA PEYVAN Û GOTARÊ

DI PÊVAJOYA RÊVEBERIYÊ DE  

 

       Di beşa berê de, me tekez kir ku ji bo ku em wekî kesên ku çavkaniyên maddî û mirovî birêve dibin werin hesibandin, divê em wan bi sepandina enerjiyê li ser wan çalak bikin û enerjiyên nû yên ku ji van tevgeran derdikevin bi dest bixin, û me diyar kir ku yek ji enerjiyên ku di rêveberiya mirovan de têne sepandin peyv û gotar in. Yek ji sedemên sereke ku peyv beşek neqetandî ya pêvajoya rêveberiyê ne ev e ku ew amûrên ragihandinê ne, wekî ku her kes dizane. Lêbelê, tiştê ku wan di pêvajoya rêveberiyê de hîn girîngtir dike ev e ku ew enerjiya herî erzan e ku ji bo bidestxistina enerjiyê tê sepandin. Ez difikirim ku yek ji hêmanên ku cih û girîngiya peyvan di pêvajoya rêveberiyê de zêde dike taybetmendiyên din ên ku ev enerjiya sepandî hildigire ne. Dibe ku gengaz be ku enerjiyên mezin werin bidestxistin bêyî ku taybetmendiyên din ên vê enerjiyê bizanibin jî. Lê dibe ku her gav ne gengaz be ku meriv ji encamên ku enerjiya wergirtî dê hilberîne piştrast be; ji ber ku her kes xwedî derfet e ku peyvan bikar bîne. Ji ber vê yekê, niyet û pêşbîniya bikarhêner girîng e. Têgihîştina wergir bi qasî niyet û pêşbîniya bikarhêner girîng e.

       Bo nimûne, kesê ku gotiye, "Mamoste pîroz e," dibe ku fikirîbe, "Ger ez mamoste pîroz bikim, ew ê di nav civakê de hawîrdorek xebatê ya rehettir bibînin, û ew ê vê danasînê wekî xelatek bibînin, bêtir bixebitin û bi vî rengî enerjiya berhemdartir bi dest bixin." Her çend wergirek dikare vê gotinê wekî ku mebest kiriye şîrove bike jî, wergirek din dikare. 

 

24                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

Kesek dikare bifikire, "Madem ez di civakê de pîroz û qebûlkirî têm hesibandin, çima divê ez zêde bixebitim?" Yekî din dikare bifikire, "Were! Tu kê dixapînî? Gelo pîrozî te têr dike? Gelo kesekî pîroz dê corapan li sûkê bifiroşe?" û ji karê xwe bêhêvî bibe û berhemdartir bibe.

       Lêbelê, di rêbazek rêveberiya bi bandor de, tê çaverêkirin ku enerjiya ku piştî enerjiya ku tê sepandin were bidestxistin jî dê bibandor be. Min ev mînak da ji ber ku ez perwerdekarek im ku bawer dike ku rêzgirtina mamosteyan xelet e. Dikare were gotin ku mamoste karekî girîng dikin; lê rêzgirtina wan xelet e. Ji ber ku her kes dizane ku di cîhanê de du tişt hene ku nayên nîqaşkirin.

         1-Yên ku ne girîng têne hesibandin,

         2- Tiştên ku pîroz têne hesibandin.

         Her kes dizane ku ew kesên ku rastî astengiyan nayên, nikarin xwe nû bikin û xwe bi demê re bigihînin. Ji ber vê yekê ez ne alîgirê rêzgirtina mamosteyan im. Heman nêrîn ji bo partiyên siyasî jî derbas dibe.

       Bo nimûne, raya giştî, ku bi gotina "Partî hêmanên girîng ên demokrasiyê ne" partiyên siyasî pîroz dike, xwe li hember vê hêza ku pîroz kiriye kêm kiriye, serweriya xwe û şiyana xwe ya birêvebirina xwe winda kiriye, avahiyek rêveberiya vertîkal a dişibihe pergala feodal pêşxistiye, û bi vî rengî rê li ber pêkanîna rast a rêveberiya herêmî girtiye. Wekî din, rê li ber avakirina formasyonên ku dikarin xwe li gorî demê biguherînin û li şûna partiyên ku ji nîqaşa giştî hatine dûrxistin, girtiye.

 

BÊ PARTÎ HIKÛMETÊ BIKIN                                                     25

       Taybetmendiyeke din a peyvan ew e ku ew dikarin bi demê re kevnar û bêkêr bibin. Ger baweriya van cure peyv û gotinan were dayîn, ne mimkûn e ku meriv encamên erênî bi dest bixe. Divê neyê jibîrkirin ku israrkirina li ser karanîna wan bêyî ku van faktoran li ber çavan bigirin, dikare di pêvajoya rêveberiyê de zirarê bide ne ku sûdê bide. Mînakî, heke hûn jinan wekî "diyariyek ji Xwedê ji bo mêr" bibînin, heke hûn bêjin, "Divê hûn qamçiya ji pişta jinê an zarokê ji zikê wê nehêlin", heke hûn derketina jinê wekî meseleyek rûmetê fam bikin, heke hûn bi zîhniyeta "Bi destên xwe yên jinane mudaxeleyî karê mêran nekin" nêzîkî tiştan bibin û ji ber vê yekê jinan ji sektora hilberînê û pêvajoyên rêveberiyê dûr bixin, hûn ê hem enerjiya xwe winda bikin û hem jî derfeta hilberandina enerjiya nû winda bikin.

       Bo nimûne, di demekê de ku ciwanên we derfeta bidestxistina gelek agahiyan bi rêya teknolojiya heyî hene û van agahiyan bi awayekî dînamîk bikar tînin, heke hûn bi zihniyeta "Devê xwe bigire; tu pir ciwan î; tu çi fêm dikî?" an jî "Bêdeng be, ciwan, li şûna mezinan biaxive" nêzîkî wan bibin, hûn ê rê li ber avakirina rêveberiyeke ciwan, dînamîk û hemdem bigirin, ciwanên xwe, ku garantiya pêşeroja we ne, bêkar bihêlin û bibin sedema ku ew ji xeynî hilberandinê, ji bilî xerckirina çavkaniyên we yên heyî, ne tiştek din bin.

     Herwiha, her çend peyv herî erzantirîn forma enerjiyê ne ku di rêveberiyê de tê bikar anîn, xwezaya wan a abstrakt zehmet dike ku meriv ferq bike ka ew cureya enerjiya rast dihewînin an na. Mînakî, gotina "Ji bo rêveberiyê dibistanek tune; rêveberî diyariyek ji Xwedê ye" hatiye pejirandin, û demek dirêj e ku derfeta hebûna rêveberên jêhatî hatiye asteng kirin. Yek ji sedemên girîng ên zehmetiyên ku em îro pê re rû bi rû

26                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

 

dimînin, qezayên ku di rêwîtiya jiyanê de bi destên nebaş têne kirin çêdibin.

      Dema ku ev yek bi tevahî were nirxandin, divê neyê jibîrkirin ku dema ku enerjiya li ser bingeha peyvan tê sepandin, nehesibandina temenê peyvan, kengî, li ku û çima hatine gotin, di çi şert û mercan de û ji bo çi armancan hatine hilberandin, û gelo ew bersiva hewcedariyên serdemê didin, dikare bibe sedema şaşfêmkirin, windakirina dem û çavkaniyan. Bi peyvên kevnar ên ku nikarin bi enerjiya serdemê re bigihîjin hev, "gihîştina asta şaristaniya hemdem" ne mimkûn e.

       Yek ji aliyên herî girîng ên ku divê di derbarê peyv û gotaran de were hesibandin ev e ku meriv wateya peyv û gotaran di pêvajoya rêveberiyê de bikar tîne û gelo çalakî li gorî wateya wan têne kirin. Ev ji ber vê yekê ye ku hin peyv û gotar, tevî ku hemdem in jî, dikarin werin xirabkirin û bi xeletî werin bikar anîn. Ji ber vê yekê, divê bi baldarî li şîrovekirina her peyv û gotara têkildarî mijara me were dayin, û gelo sepandin li gorî vê şîroveyê ye.

 

 

 

 

 

 

 

HIKÛMETA BÊ PARTÎZÎ                                                          27

 

LI DEMOKRASIYAN XELK ÇAWA XWE RÊVE DIBIN ?

       Sal 1973-1974 e, û nifûsa we nêzîkî sî û pênc milyon e. Hûn rastî sernavek rojnameyekê tên ku tê de daxuyaniyek ji Wezîrê Çandinî û Karûbarên Gundewarî yê wê demê heye. Sernav wiha dibêje: "Çandiniya welatê we dikare pêncî milyon kesan têr bike." Ev daxuyaniya pir teşwîqker hestek baweriyê di we de çêdike; ji ber ku heke çandinî bi karanîna amûrên destpêkê dikare pêncî milyon kesan têr bike, hûn bawer dikin ku tiştê ku hûn ê di pêşerojê de bi amûrên çandiniyê yên nûjen bi dest bixin dê beşdariyek mezin li jiyana we bike, û hûn pir kêfxweş in. Bê guman, çandinî ne tenê çavkaniya dewlemendiya we ye. Welatê we ji bo çandiniya heywanan guncan e, hûn ji karkerên biyanî drav didin, dahata geştiyariyê, keda destan, hêza rewşenbîrî, çavkaniyên sererdî û binerdî, û her weha nifûsek jîr, kedkar û ya herî girîng jî, ciwan in. Hûn xwediyê welatekî ne ku ji sê aliyan ve bi deryayan dorpêçkirî ye, bi gol û çemên bêhejmar, ku her çar werz dikarin di salekê de werin jiyîn, wekî pirek di navbera du parzemînên girîng de xizmet dike, welatekî xweser ku cîhan jê hesûdiyê dike. Bav û kalên we ji bo kontrolkirin û bikaranîna çavkaniyên dewlemend ên welêt bi awayê herî bikêrhatî, şêweyekî demokratîk ê hikûmetê pejirandin, û bawer kirin ku ew xwediyên bê şert û merc in. Ev ji ber ku dihat gotin û bawerkirin ku "Di demokrasiyan de, gel xwe bi xwe birêve dibe." Her çend, wekî welatiyekî vî welatê dewlemend û demokratîk, hûn bacên xwe didin, xizmeta xwe ya leşkerî pêk tînin, li gorî pêwîstiyê deng didin û erkên xwe yên sivîl bi tevgerîna li gorî qanûnê pêk tînin; heke hûn tevahiya jiyana xwe li vî welatî bi zêdebûna

28                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

 

bihayan, enflasyonê, anarşiyê, kêmasiyê, bazarên reş û krîzên aborî bijîn û berdêlek giran bidin; heke teqawîdbûyîyê we li benda rêza teqawîdbûna xwe ye.

       Eger welatiyên te dimirin, eger ew di nexweşxaneyan de rehîn tên girtin, eger her sal bi sedan welatiyên te di qezayên trafîkê de jiyana xwe ji dest didin, eger pêşeroja welatê te, hêza te ya herî dînamîk, ciwanên te, bêkar û metirsîdar e ku ber bi rêya xelet ve were birin; eger, tevî ku te ji 52 salên jiyana xwe li vî welatî 34 salan bi berdewamî û bi serkeftî xebitî jî, tu nikarî bigihîjî astek jiyanê ku dihêle tu hewcedariyên xwe yên bingehîn bicîh bînî, û tu dibînî ku hindikahiyek ku li heman welatî dijî, bêyî ku bi qasî te bixebite, xwedan astek jiyanê ya pir zêde ye, û tu xwe di rewşa karmendê wan de dibînî; wê hingê çend tişt hene ku tu dikarî ji xwe re bibêjî.

       Yan jî ne rast e ku em xwe bi xwe birêve bibin.

       An jî ne rast e ku em xwe bi xwe birêve dibin.

      Ji bo têgihîştina vê yekê, baş e ku pêşî lêkolîn were kirin ka kesek çi dike, û dûv re jî mirovên ku ji wan kesan pêk tên çi dikin, da ku wekî xwe bi xwe birêve dibin werin hesibandin.

       Baweriya giştî di nav kesan de ew e ku tevgera wan ji hêla mejiyê wan ve tê kontrol kirin. Lêbelê, mejî di tevgera wan de tenê roleke taşeron dilîze; ji ber ku kiryarên kesekî encama teşwîqên ku ew werdigirin in. Bi berfirehî tê zanîn ku ev teşwîq du celeb in: navxweyî û derveyî. Cureyê yekem teşwîqên navxweyî ne, ku ji xwezaya mirovan derdikevin. Ev teşwîq bi xwarin, hilberandin û parastinê ve girêdayî ne, hebûna kesane misoger dikin. 

HIKÛMETA BÊ PARTÎZÎ                                                            29

Ew teşwîq in ku dikarin kesek bêyî hewcedariya rêwerzên derveyî motîve bikin. Mejî van teşwîqan ji hundurê laş werdigire û li gorî wê tevdigere 
Mejî fermanan dide laş ku tevbigere. Laş tevdigere. Di vê pêvajoyê de, ji ber ku teşwîq ji hundirê laş bi xwe tên, xwestekên kesane bi xwe têne bicîhanîn, û kes xwe birêve dibe. Rastiya ku laşê kesek, tevî ku ji şaneyên cûda û organên cûda yên ku ew çêdikin pêk tê, teşwîqên hevpar peyda dike da ku bigihîje armancên hevpar, mînakek ecêb e ku di pêvajoya rêveberiyê de were şopandin.

       Cureyê duyemîn ê teşwîqan ku kesek pê re rû bi rû dimîne ji hawîrdora ku ew lê dijî tê. Bi xwezayî, ji bo kesek ne mimkûn e ku mejiyê xwe ji teşwîqên derveyî bigire. Ji ber ku pêkanîna teşwîqên navxweyî tenê bi rêya îmkanên hawîrdora ku ew lê dijî mimkun e. Kes van teşwîqan ji hawîrdora xwe bi rêya organên xwe yên hestî werdigire û wan dişîne mejî. Mejî li gorî van teşwîqan fermanan dide laş, û laş bi van fermanan re paralel tevdigere. Ger teşwîqên derveyî yên ku ji hêla mejî ve têne wergirtin wusa bin ku ew teşwîqên navxweyî pêk tînin, mejî û laş bi dilxwazî ​​​​diçin. Ger teşwîqên derveyî yên ku ji hêla mejî ve têne wergirtin bi teşwîqên navxweyî re ne lihevhatî bin an jî li dijî wan bin, mejî dudil dibe ku laş bigerîne. Li vir, mêjî di heman demê de bi du celeb teşwîqan re mijûl dibe (hundirîn û derveyî). Di rewşek wisa de, her çend mêjî bixwaze laş li gorî daxwazên teşwîqên navxweyî çalak bike jî, heke teşwîqên derveyî bihêztir bin, bo nimûne, heke ew hebûna takekesî tehdît bikin, mêjî neçar e ku laş li gorî teşwîqên derveyî çalak bike.

       Di encamê de:

      *Mejî ne rêveberê takekesî ye. Rêveber ew kes in ku mejî teşwîqan peyda dikin.

 30                                                                        M.Salih EKÎNCÎ

        *Dema ku kesek di bin bandora teşwîqên xwe yên navxweyî de tevdigere, ew xwe bi xwe birêve dibe. Lêbelê, dema ku ew li gorî teşwîqên derveyî tevdigere, ew kesên ku teşwîqan peyda dikin, kesane birêve dibin.

       *Dema ku mêjî di heman demê de bi hem teşwîqên navxweyî û hem jî yên derveyî re rû bi rû dimîne, ew neçar dibe ku laş li gorî teşwîqa bihêztir çalak bike.

       Piştî diyarkirina ka çawa takekesek tê birêvebirin, dê hêsantir be ku meriv fêm bike ka çawa gel tê birêvebirin bi adaptekirina vê rewşê li gorî rêveberiya civakê. Ger em gel wekî takekesan bifikirin, divê em nûnerên wan ên siyasî (cîgir) jî bifikirin, ku xwedî şiyana fermanan in û gel dimeşînin, ne wekî serdest, lê wekî mejiyê gel. Ev tê vê wateyê ku nûner, ku wekî mejiyê gel tevdigerin, dê gel li gorî daxwazên her kesê ku ew teşwîqan jê distînin, an jî, rasttir, her kesê ku teşwîqa wî xurttir e, rêve bibin. Ji bo ku meriv bikaribe teşwîqên derveyî bide mejiyê gel, pêdivî ye ku ji gel bi xwe bihêztir be. Ev hewce dike ku ew kesên ku teşwîqên derveyî didin xwedî pere, çek, teknolojî û medyaya têr bin da ku berxwedana gel bişkînin. Ji bo ku gel çavkaniyên xwe ji bo berjewendiya xwe bikar bîne, divê ew di rewşek de bin ku hêza kesên ku teşwîqên derveyî didin bişkînin, û divê ew di rewşek de bin ku teşwîqên navxweyî bidin mejiyê xwe. Ev tenê bi pêkanîna demokrasiya rastîn mimkun e, ku dê yekîtiya hêzê di nav gel bi xwe de misoger bike. Wekî din, gotina "Ez xwe birêve dibim" bê sedem bêwate ye; ji ber ku hukumdarê rastî ew e ku teşwîqê dide. Yê ku teşwîqê dide dê gel birêve bibe; mîna ku ewê ku pere dide bilûrvan, melodiyê lê dixe. 

       Sedema herî girîng a pêşketinên neyînî yên heta niha nerazîbûna gel ji pêvajoya rêveberiyê ye, û di encamê de.

HIKÛMETA BÊ PARTÎZΠ                                                           31 

       Kêşe ew e ku ew ji çanda rêxistinî û rêveberiyê dûr têne girtin. Ev helwest rê li ber xelkê girtiye ku armancên xwe yên hevpar ên xwezayî, û her weha armancên xwe yên ne-xwezayî û ji ber vê yekê ne-hevpar, di çarçoveya prensîba wekheviyê de bikin yek. Ew bûye sedem ku gel bi kombûna cuda li dora armancên ne-hevpar bêyî dîtina girîngiya prensîba wekheviyê di demokrasiyê de desthilatdariya xwe winda bike. Kontrolkirina hişê civatekê ku ne yekgirtî ye û azadkirina wê ji kontrola teşwîqên derveyî ne gengaz e.

     Sedema duyemîn a encamên neyînî ji wê têgihîştina xelet derdikeve holê ku raya giştî nûnerên xwe wekî serdest dibîne, ne wekî hiş. Ji ber vê yekê, partî û nûner her gav ji ber tiştên ku baş naçin berpirsiyar hatine girtin, ku dibe sedema guhertinên pir caran di nûner an partiyan de. Her cara ku ev guhertin têne kirin, hêvî ji bo biharek din têne paşxistin, lê rewş bi hêsanî naguhere. Ji ber ku hiş têne guhertin, lê serdest bê destgirtin dimînin. Mînakên berê bi zelalî nîşan didin ku pratîkên weha dê encamê neguherînin. Ev ji ber ku serdestan ji bo helwestên partî û nûneran di pêvajoya rêveberiya heyî de (rêxistin di bin sîwana partiyek siyasî de, hwd.) standardek diyarkirî danîne û ev helwest ji bo teşwîqên derveyî hesas kirine. Ji ber vê yekê, nûner ji dûrketina ji vê çarçovê têne asteng kirin. Ji ber vê yekê, divê neyê hêvî kirin ku kesên nû dê ji yên berê cuda tevbigerin. Bi kurtasî, ji bo raya giştî ne mimkûn e ku tenê bi guhertina hişê xwe xwe birêve bibin. Di rewşa heyî de, hiş û çavkaniyên neteweyî yên ku ew rêve dibin xuya dikin ku di bin dilovaniya kesên ku dikarin teşwîqên derveyî peyda bikin de ne. Ev sedemên encamên neyînî ne tevî hemî şert û mercên erênî.

 

32                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

      Bi kurtasî: Gel nekariye xwe bi xwe birêve bibe. Ji ber vê yekê, ne rast e ku gel xwe bi xwe birêve biriye. 

       Ji bo berevajîkirina rewşê, pêwîst e hem pozîsyona mirovan û hem jî hişê wan ji nû ve were pênasekirin. Ev tenê bi civakek bihêz a ku wekî yek laşek yekgirtî ye dikare were bidestxistin.

      Ji ber vê yekê, divê gel rewşa xwe di zûtirîn dem de demokratîk bike û demokrasiyê ji qelsiya rewşîkirinê rizgar bike. Wekî din, rewşa heyî dê ji bo kesên ku teşwîqên derveyî peyda dikin sûdmend be. Ev sedema bingehîn e ku ew kesên ku ji rewşa heyî, ango demokrasiya heyî razî ne, hewl didin ku statuya heyî biparêzin. Divê gel hewl bide ku demokrasiya ku ew hewce ne bi dest bixe da ku ew karibin rêxistina xwe ya civakî temam bikin û ji pozîsyonek xurt hişê xwe kontrol bikin; ji ber ku demokrasî standardek jiyanê ye. Ger hûn demokrasiyê bi gotina "bi te ve girêdayî ye, bi min ve girêdayî ye" teng bikin, çawa dikare hiş fermanên kesên ku dibêjin "bi te ve girêdayî ye, bi min ve girêdayî ye" bişopîne? 

 

 

 

 

 

 

 

 

HIKÛMETA BÊ PARTÎZÎ                                                          33  

 

 

 

 

 

 

BEŞA DUYEM

 

DEMOKRASIYÊ HÎN KIR, DEMOKRASIYÊ JIYA

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

34                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

        A) DEMOKRASIYÊ HÎN KIR  

       Wekî ku di beşa berê de hate ravekirin, me diyar kir ku Demokrasî wekî celebek rêxistina civakî tê hînkirin ku tê de kontrola siyasî rasterast di destê gel, an nûnerên wan ên bi rêkûpêk hatine hilbijartin de ye, û hemî welatî bêyî ku rewşa wan a civakî û aborî li ber çavan bigirin, wekhev têne hesibandin. Wekî endamek gel, têgihiştin û encamên min ên di derbarê hînkirina jorîn de ev in:      

       *Di demokrasiyan de, mafê kontrola siyasî ji gel re tê dayîn. Ji ber vê yekê, gel bê şert û merc serwer tê hesibandin.      

      *Rastî, tevahîya kesên ku xwedîyê mafê welatîbûnê ne.     

       *Di demokrasiyan de, welatî bêyî cudahiya ziman, ol, nijad, zayend, rewşa fermî, rewşa medenî, dewlemendî an xizaniyê wekhev têne hesibandin.      

       *Di demokrasiyan de, li gorî prensîba wekheviyê, her welatiyek xwedî mafê çavdêriya siyasî yê wekhev e.

       *Di demokrasiyan de, mafê gel heye ku nûnerên xwe hilbijêre û hilbijîne, û meqam, rêbazên xebatê û şert û mercên wan nûneran diyar bike.

       *Di pêvajoya hilbijartin û hilbijartina nûneran de, her kes xwedî mafên wekhev e.

     *Demokrasî rêxistineke civakî li ser bingeha prensîba wekheviyê hewce dike. *Demokrasî û rêxistina civakî hewce dike ku her takekes di pêvajoya rêveberiyê de desthilat û berpirsiyariyeke wekhev

 

HIKÛMETA BÊ PARTÎZΠ                                                           35 

 

werbigire û bi heman rengî beşdarî pêvajoya rêveberiyê bibe.

       Armanca min ji pêşkêşkirina van pêşbîniyên li jor ew e ku bibînim ka demokrasiya ku behsa wê hatiye kirin bi demokrasiya ku em niha dijîn re li hev dike an na. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 36                                                                        M.Salih EKÎNCÎ

 

 

 

        B) DEMOKRASIYA BI TECRUBÎ:

      Pêşbîniyên demokratîk ên di beşa jorîn de wekî reçeteyek bi awayekî rast hatiye nivîsandin xuya dikin ku rêya jiyana bi hev re ya mirovan di yekîtî, bextewarî û aştiyê de nîşan dide. Lêbelê, wekî ku hûn ê fêm bikin, têrê nake ku reçete bi awayekî rast were nivîsandin. Pirsgirêka rastîn ev e ku gelo pêdiviyên vê reçeteyê têne bicîhanîn an na. Ji ber vê yekê, ji bo raya giştî, ku wergirên vê reçeteyê ne, sûdmend e ku lêkolîn bikin ka qaîdeyên ku di hînkirinên jorîn de hatine destnîşankirin di pêvajoya rêveberiya heyî de têne sepandin an na. Ji ber ku hemî fonksiyon û pêvajoyên demokrasiya ku em îro pê re rû bi rû dimînin bi rêya partiyên siyasî têne kirin, partî wekî hêmanên girîng ên demokrasiyan têne hesibandin û bi demokrasiyê re têne nas kirin. Ji ber vê yekê, ji bo ku em fêm bikin ka demokrasiya ku em pê re rû bi rû dimînin bi demokrasiya xeyalî re li hev dike an na, pêdivî ye ku em li partiyan bi xwe û pêvajoya rêveberiya li ser bingeha partiyê û encamên wê bi gelemperî binêrin; ji ber ku çarenûsa me ya civakî di xetereyê de ye.

1-PÊKHATEYA RÊXISTINÊN PARTÎ DI DEMOKRASÎYA HEYÎ DE     

       Partiyên siyasî rêxistinên ku li gorî qanûnên welatên xwe hatine damezrandin in. Ji ber vê yekê, em nikarin îdia bikin ku avahî, xebat û prosedurên wan ne li gorî qanûnê ne. Ji ber vê yekê, armanc di bin vê sernavê de ne ew e ku were lêkolîn kirin ka avahî, xebat û prosedurên partiyên siyasî di pêvajoya

HIKÛMETA BÊ PARTÎZÎ                                                             37

rêveberiya demokrasiyê de li gorî qanûnê ne an na, lê belê ew e ku were lêkolîn kirin ka avahî, xebat û prosedurên wan li gorî prensîbên demokrasiyê ne an na. Pêkhateya rêxistinên partîyan di pêvajoya birêvebirina sîstemeke demokratîk de:     

     a) Partiyên siyasî bi awayekî hatine sazkirin ku dînamîkên populer ji çanda demokratîk dûr dixin:       

       Sedema herî girîng a pêşniyarkirina veguherîna bo pêvajoyek rêveberiya bêalî ew e ku avahî û operasyonên partiyên siyasî di demokrasiya heyî de li dijî prensîbên demokrasiyê ne. Bo nimûne, her çend têgeha demokrasiyê ya fêrkirî destnîşan dike ku rêxistinek civakî ya bihêz û domdar û rêveberiyek domdar ji her welatiyekî, bêyî ku ew fermî bin an sivîl bin, hewce dike ku erk, desthilat û berpirsiyariyan bi wekhevî parve bikin û bi wekhevî beşdar bibin, demokrasiya heyî karmendên sivîl, leşker, polîs, perwerdekar û karmendên wekhev, ku beşek girîng a nifûsê pêk tînin, qedexe dike ku bi siyasetê re mijûl bibin. Bi gotineke din, karmendên giştî, hêza ajotinê ya gel, hem ji rêxistina civakî û hem jî ji pêvajoya rêveberiyê hatine dûrxistin. Ev rewş, ku li dijî prensîbên demokrasiyê ye, bi rêya qanûnên ku ji hêla partiyan ve hatine derxistin, ku wekî hêmanên girîng ên demokrasiyê têne hesibandin, di dema desthilatdariya wan de hatiye bidestxistin. Gel, bi baweriya ku beşdarbûna karmendên giştî di pêvajoya rêveberiyê de dê bibe sedema dabeşbûna partîzanî, wîneyek afirandiye ku qanûnên der barê karmendên giştî de li gorî îradeya gel têne derxistin. Lêbelê, ev têgihîştina giştî divê kesî nexapîne. Ji ber ku eger raya giştî xwedî îradeya pêşîgirtina li dabeşbûna karmendên giştî bo nav fraksiyonên partîzanî bûya, ew ê îro karker, cotkar, cotkar û esnafên partîzanî û parçebûyî jî ji pêvajoya rêveberiyê dûr bixista. Ji ber ku her çiqas ji bo karmendên giştî dabeşbûna bo nav fraksiyonên

38                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

partîzanî xelet be jî, ji bo karkeran jî bi heman rengî xelet e, Bi heman awayî xelet e ku gundî, cotkar û esnaf bibin alîgirên partiyan û bi vî rengî ji hev cuda bibin.

       Ji ber vê yekê, ne mimkûn e ku meriv bibêje dûrxistina karmendên giştî ji pêvajoya rêveberiyê li ser bingeha îradeya gel tê kirin. Di rewşek wisa de, maqûltir xuya dike ku meriv bibêje ku gel li hember pratîkên dij-demokratîk bêbandor bûye. Bi rastî, ev nêzîkatî ne ecêb e. Ji ber ku bêbandorkirina gel li hember partiyên siyasî ne ewqas dijwar e ku xuya dike. Tenê tiştê ku divê were kirin ev e ku meriv hawîrdorek biafirîne ku wan bi partiyan ve girêdayî û deyndarê wan bike. Ji bo vê yekê, bes e ku meriv gel ji rêxistinên demokratîk û çanda rêveberiya demokratîk dûr bixe. Ji ber ku ji bo gelek kesên ku ji hişmendiya demokratîk bêpar in ne mimkûn e ku bi danûstandina demokratîk re mijûl bibin, hevûdu nas bikin, baweriya xwe bi hev bînin û rêxistinek dewleta demokratîk a bihêz û domdar biafirînin ku dê jiyana wan bi hevkariyê ewle bike. Gelek kesên ku nikaribin rêxistinek dewleta demokratîk ava bikin ku di bin sîwana wê de bibin yek, dê xwe tenê hîs bikin, beşên cûda yên li derveyî xwe wekî gef bibînin, û ji ber vê yekê, dê neçar be ku ew di heman dewletê de bi awayekî cuda rêxistin bibin û hewceyê partiyan bin ku wan rêve bibin; mîna ku îro jî rewş e. Îro, ew rastiya ku her yek ji van partiyan li ser bingeha cudahîyên gel hatiye damezrandin, ku her partî bala beşên cuda yên civakê dikişîne, û komên cuda yên bi ziman, ol û nijadên cuda di bin sîwana partiyên cuda de hatine rêxistinkirin, ji bilî encamek dûrxistina gel ji çanda demokrasiyê tiştek din nîne.  Bi kurtasî, eger hûn         gel ji çanda demokrasiyê dûr  bixin, hûn rê li ber beşên cuda yên nifûsê digirin ku bi danûstandina demokratîk re mijûl bibin, hevdu nas bikin, baweriya

HIKÛMETA BÊ PARTÎ                                                               39

xwe bi hev bînin û rêxistina xwe ya civakî bi hevkariyê temam bikin, bi vî rengî rêxistinek dewletê ya demokratîk a bihêz û domdar biafirînin ku dê jiyana wan ewle bike. Hûn wan neçar dikin ku di bin alayên partiyan de bi awayekî cuda xwe birêxistin bikin.

       Eger hûn rê bidin ku mirov xwe bi awayekî cuda birêxistin bikin:       

       Tu dê hem hêza gel û hem jî hêza dewletê kêm bikira, partiyan bikira hêzek neguhêzbar û li ber wê hêzê biçûktir bibûya.       

       Îro, partiyên siyasî bûne hêzek nedestdayî:

      *Dabeşkirina raya giştî bo sektorên fermî û sivîl, dûrxistina sektora fermî ji têgeha "giştî", û bi vî awayî binpêkirina prensîba wekheviyê di demokrasiyê de,     

      * Mehrûmkirina karmendên giştî ji mafê wan ê demokratîk ê çavdêriya pêvajoya rêveberiya siyasî û rêgirtina li ser mafê gotina wan di biryarên ku çarenûsa wan diyar dikin de,      

       *Meyla karmendên giştî ya ji bo xerckirina enerjiya xwe, ku bi pratîkên rêveberiya bi bandor re nakok e, ji zanîna wan a ku ger raya giştî hişmendiyek mezintir a demokrasiyê pêş bixe, êdî pêwîstiya wan bi wan tune ye, tê. 

b) Partiyên Siyasî Struktureke Navendî û Vertikal   
Dipejirînin :

      Di serdemên berê yên dîrokê de, ew kesên ku derfeta avakirina desthilatek navendî hebûn, ji cihekî dûrî gel, xizmetan plan dikirin, bername dikirin û budçe dikirin, bacan bi awayekî navendî kom dikirin û fonan ji navendê dabeş dikirin, bi awayekî lihevhatî bi

40                                                                         M.Salih EKİNCİ

têgeha rêveberiya vertîkal. Ev yek gel bi desthilata navendî ve girêdayî û deyndarê wê dikir. Ev rewş, ku desthilata navendî dikir hêzek bêberxwedan, piştrast kir ku pêvajoya rêveberiya vertîkal a ji hêla desthilata navendî ve hatî afirandin heta roja îro jî berdewam kiriye. Ev şêweya rêveberiyê, ku îro jî bi navekî guhertî di gerê de ye, pêvajoyek e ku bi prensîba demokrasiyê ya di derbarê parvekirina erk, hêz û berpirsiyariyan de nakok e. Ji ber vê yekê, ew ne demokratîk e. Rastiya ku pêvajoya ku îro hatî behs kirin berdewam dike îspat dike ku partiyên siyasî niyeta guhertina vê pêvajoyê tune. Ev eşkere dike ku partiyan şêweya rêveberiya vertîkal a ji rabirdûyê mîras girtiye, ne ku pêvajoyek rêveberiya demokratîk. Ev hilbijartinên dij-demokratîk ên partiyên siyasî astengiyeke girîng in ji bo avakirina rêveberiyên herêmî ku desthilat û berpirsiyariyan parve dikin û armanca xwe pêk tînin. Ev astengî yek ji faktorên herî girîng e ku di pêşniyara modelek rêveberiya bêalî de rolek lîstiye.

    c) Partiyên Siyasî Xwedî Avahiyek Feodal 
in Xuyang:

       Li welatekî ku îdîa dike demokratîk e:

      *Ger partiyên siyasî yên welêt prensîba demokratîk a parvekirina erk, desthilat û berpirsiyariyan paşguh bikin, û li şûna wê hemû desthilatê bi awayekî rasterast li navendê kom bikin,      

       *Eger ev avahî kulteke serokatiyê biafirîne û serok bike serwerê yekane yê rêxistina partiyê,

       *Ji ber vê yekê, eger mafê destnîşankirina nûneran li ser milê serokê partiyê be, û di encamê de nûner neçar bimînin ku nûnertiya serokê partiyê bikin ne ku gel,     

HIKÛMETA BÊ PARTΠ                                                               41

    *Ger nûnerek neçar bimîne ku di pêvajoya rêveberiyê de îradeya xwe ya azad bide aliyekî û li gorî daxwazên serokkomar deng bide, divê em navekî din ji bo vê avahiyê bibînin da ku em nebêjin ku partiyên mijara gotinê xuyangê avahiyek feodal girtine. Ji ber ku ev avahî ti têkiliya wê bi demokrasiyê re tune. Ji ber ku ev avahiya partiyên siyasî dema ku ew tên ser desthilatdariyê berdewam dike, serokê partiyê dibe xwediyê yekane yê çavkaniyên welêt. Ev tê vê wateyê ku çavkaniyên welêt dikarin bi awayekî nedemokratîk jî werin bikar anîn.

       Bo nimûne: Ew kesên ku dixwazin çavkaniyên welêt kontrol bikin, ne hewce ne ku hemû nûneran razî bikin dema ku ji bo bidestxistina armancên wan rêziknameyên yasayî hewce ne. Îqnakirina serokê partiyê bes e, ji ber ku nûnerên din mecbûr in ku di rêça ku ew ferman dike de deng bidin. Hebûna wan bi xwe bi serokê wan ve girêdayî ye. Ev rewşa pir xeternak tiştek e ku divê raya giştî bi lezgînî çareser bike. Ji ber ku rewşa heyî astengiyeke girîng e ji bo pratîkkirina demokrasiyê di nav partî û parlamentoyê de, û ji bo karanîna çavkaniyên welêt bi bandor û ji bo berjewendiya gel.  

   d) Reftara partiya siyasî li gorî armancên rêxistina dewletê nakok e:       

    Di beşên berê de, me diyar kir ku mirov xwe ji bo bidestxistina armancên taybetî bi hev re rêxistin dikin, ku rêveberî ji pêwîstiya pêkanîna kar û xebatên vê rêxistinê derdikeve holê, ango sedema hebûna rêveberiyê rêxistin bi xwe ye, û ji ber vê yekê, divê tevgera rêveberiyê bi armancên rêxistinê re lihevhatî be.

 

42                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

       Di çarçoveya sîstema demokratîk a heyî de, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku tevgera siyasetmedaran, ku hebûna wan bi xwe li ser rêxistina dewletê ye, kombûna di bin alên partiyên cûda de bi armancên rêxistina dewletê re li hev dike. Ji ber ku her çend mirovên ku armanca wan tenê domandina rêxistina dewletê ye divê li dora vê armanca yekane bibin yek, kombûna wan di bin nav û alên cûda de nîşan dide ku ev kesên ku dixwazin bibin desthilatdar xwedî armancên cûda ne. Partî jî rêxistin in, û rêxistin ji bo bidestxistina armancên taybetî têne damezrandin. Îhtîmalek duyemîn ku tê bîra mirov ev e ku di navbera mirovên ku rêxistina dewletê pêk tînin de yekîtiyek armanc tune ye, û ew ji vê rewşê razî ne. Ev îhtîmala duyemîn pir alarmê dide, ji ber ku ew dabeşbûnek di navbera mirovan de nîşan dide.

       e) Partiyên Siyasî Dişibin Fîrmayên Peymankar ên Sermayeyê ku li ber Deriyê Rêxistinên Dewletê Li benda Derfetên Îhaleyê ne:      

        Îro, ji bo ku sermaye, ku pîvanek navneteweyî bi dest xistiye, bijî, divê ew li ser deverên ku potansiyela wan a karsaziyê mezin e bisekine. Ev dever niha di destê rêxistinên dewletê de ne. Ev hebûn îştaha sermayeyê vedike. Lêbelê, di demokrasiyan de, tê texmînkirin ku çavkaniyên madî û mirovî yên ku xwediyê gel in, divê ji hêla gel bi xwe ve werin birêvebirin. Ango, gel, bi îradeya xwe ya azad, dê nûnerên xwe diyar bike û hilbijêre, û bi kontrolkirina tevgera nûnerên xwe, dê piştrast bike ku çavkaniyên madî û mirovî yên ku xwediyê wan in li gorî daxwazên wan û ji bo berjewendiya wan têne bikar anîn. Bi gotineke din, ew ê karûbarên xwe bi xwe birêve bibin û karê xwe nedin fîrmayên peymankar ên sermayeyê. Ev prensîba demokratîk rewşek diafirîne ku bi armancên sermayeyê re nakok e. Ji ber ku ew nahêle ku sermaye bigihîje armancên xwe yên têkildarî xwarina ji

HIKÛMETA BÊ PARTΠ                                                               43

çavkaniyên dewletê. Tenê rêya rakirina vê astengiya li pêşiya armancên sermayeyê ew e ku gel neçar bikin ku çavkaniyên xwe bi xwe bidin nasîn. Ev tenê bi afirandina avahiyek ku nahêle gel nûnerên xwe hilbijêrin mimkun e. Sermayeyê îro ev yek bi dest xistiye. Wê partî afirandine ku mafê gel ê hilbijartina nûnerên xwe ji dest didin. Ev partî bi awayekî hatine avakirin ku ew dihêlin ku sermaye rasterast an nerasterast beşdarî wan bibe an jî di nav wan de xwedî gotin be. Heta ji bo sermayeyê jî gengaz bûye ku bi nerasterast partiyan ava bike. Ji ber ku di pêvajoya rêveberiya heyî de, hemû çavkaniyên dewletê bi rêya van partiyan têne bikar anîn. Ev sedemek têrker e ku sermaye partî an partiyan ava bike. Rastiya ku partî, ji aliyekî ve, rê li ber gel digirin ku nûnerên xwe bi azadî hilbijêrin, û ji aliyê din ve, israr dikin ku kontrola li ser hilbijartina nûnerên ku sermaye dikare serdest bike biparêzin, eşkere dike ku ew amûrên ku ji hêla sermayeyê ve têne bikar anîn in, ne ji hêla gel ve. Ev rewş bi dûrxistina gel ji pêvajoya rêveberiyê û dûrxistina wan ji çanda rêxistinî û rêveberiyê hatiye afirandin. Israra berdewam a dûrxistina gel ji pêvajoya rêveberiyê îro teza me ya jorîn piştrast dike.
Ev delîl e. Ev rastiyek e ku nayê înkarkiri n ku civakên ji çanda rêxistinî û rêveberiyê bêpar dê di gelek warên din de lawaziyan nîşan bidin, û ev lawazî dê ji hêla yên din ve werin dagirtin.                                                      

 

 

 

 

                        

44                                                                         M.Salih EKİNCİ

 

2- ÇI QEWIMÎ DI PÊVAJOYA HIKÛMETA LI SER PARTÎYAN A DEMOKRASÎYA BI TECRUBÎ

       Partiyên ku di şaxên navendî û parêzgehê de rêxistina xwe ya yasayî temam kirine û mafê beşdarbûna hilbijartinan hene, dest bi hilbijartina namzetên xwe yên parlementeriyê dikin. Hin ji van namzetan bi rêya anketên raya giştî yên ku ji hêla şaxên parêzgehê ve têne organîzekirin têne destnîşankirin. Yên din ji hêla rêxistina navendî û serokê wê ve têne destnîşankirin. Rêxistina navendî û serokê wê heta mafê wan heye ku hin namzetên ji parêzgehan veto bikin. Lêbelê, jin bi piranî di nav wan kesên ku veto lê tê kirin de ne.

       a) Di rêveberiya niha de, rêjeya temsîliyeta jinan bi biryara partiyên siyasî ve hatiye hiştin:        

       Di demokrasiya îroyîn de, gel hatiye wê rewşê ku mafê hilbijartina nûnerên xwe dispêre partiyên siyasî, û jin, ku nîvê nifûsê pêk tînin, di pêvajoya rêveberiya heyî de bê temsîliyeta rêjeyî mane. Nûnertiya jinan li ser dilovaniya partiyan hatiye hiştin. Dema ku li rewşa heyî tê nihêrtin, eşkere ye ku temsîliyeta jinan di asteke sembolîk de tê girtin. Jin wekhev nayên hesibandin û ji têgeha "gel" derdikevin. Mafên wan ên demokratîk hatine standin û ew ji pêvajoya rêveberiyê hatine dûrxistin. Di encamê de, jin nikarin enerjiya xwe ber bi hilberînê ve bibin, serxwebûna aborî bi dest bixin û enerjiyeke nû bidin gel. Ev hatiye astengkirin. Di heman demê de, jin hatine xistin rewşekê ku ew enerjiya gel dixwin. Ev rewş, ku dibe sedema îsrafa çavkaniyên neteweyî, bi prensîba rêveberiya bi bandor re nakok e. Ne mimkûn e ku meriv bêdengiya li

HIKÛMETA BÊ PARTÎ                                                                45

hember vê helwestê, ku tê wateya şikandina hêza gel û astengkirina rêxistinkirina civakî, fêm bike. Bêdengiya partiyên siyasî di derbarê naskirina mafê temsîliyeta jinan de, hem di rêziknameyên partiyên wan de û hem jî dema ku ew tên ser desthilatdariyê, divê bi cidî were lêkolîn kirin. Ji ber ku ev helwest tê wateya şikandina yek lingê civakê. Civakek ku yek lingê wê şikestî ye, nikare bigihîje civakek ku her du lingên wê bikar tîne.  
     b) Di pêvajoya birêvebirina heyî de, partî û
namzetên wan ên nûner hewceyê fînansekirinê ne:      

     Pêvajoya hilbijartina namzetên parlementoyê lobiyeke dijwar di nav avahiya partiyê de dihewîne. Bi gelemperî, rêvebirina serkeftî ya vê lobiyê potansiyeleke girîng a dengdêran, çavkaniyên darayî yên girîng û şiyanên teknolojîk ên ku pere dikare peyda bike hewce dike. Dema ku namzet têne hilbijartin, kampanyayên hilbijartinê têne destpêkirin, ku vediguherin pêşandanên hêzê, da ku bandorê li hem alîgir û hem jî dengdêrên bêbiryar bikin û dengên ji bo namzetan misoger bikin. Ev tê vê wateyê ku karwanên zêde bajar bi bajar digerin. Hemî kolan û rê bi poster û alan hatine xemilandin. Muzîk ji pergalên deng bi rojan tê lêxistin. Hemî van hewldanan hewceyê fînansmanek girîng in. Beşek ji vê fînansmanê ji xezîneya dewletê tê, ku ji hêla bacên giştî ve tê fînansekirin, dema ku beşek din ji hêla damezrîner û alîgirên partiyê ve tê peyda kirin. Divê neyê texmîn kirin ku ev fînansor vê yekê ji xêrxwaziyê dikin, ji ber ku ew ê gava ku werin ser desthilatê tezmînatek berfireh bixwazin. Yên ku vê fînansmanê qebûl dikin jî dê bi encamên wê re rû bi rû bimînin. 
Vegerandina deynên wan dê neçar be. Ev deyn dê bi îhtîmaleke mezin ji aliyê çavkaniyên dewletê ve werin dayîn. Ev celeb pêvajo dibe sedema îsrafa çavkaniyên neteweyî û rê li ber avakirina rêveberiyên jêhatî digire.

46                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

       c) Di bin rêveberiya heyî de, rêya ciwanan tê girtin û pêşeroja welêt tê îpotekkirin:

       Di sîstema siyasî ya heyî de, yek ji wan komên ku mafên wê yên temsîlkirinê herî zêde hatine sînordarkirin ciwan in.

       Dema ku meriv li partiyên siyasî yên îroyîn dinêre, eşkere ye ku piraniya namzetên nûner kesên pîr, muhafezekar, lê dewlemend in ku xwedî hêza teknolojîk an fîzîkî ne. Ev ji ber ku ev hemû faktor pozîsyona partiyan li hember partiyên din û gel xurt dikin. Ji ber vê yekê, ne realîst e ku meriv hêvî bike ku ciwan, ku ji avantajên jorîn bêpar in, ji hêla partiyên siyasî ve werin tercîh kirin. Wekî din, ciwanek ku ji extiyaran bêtir ji bo nûjeniyê vekirî ye, xwedî potansiyel e ku rewşa heyî bişkîne, bi beşa muhafezekar re pevçûnê bike, û bi pirsîna demokrasiya navxweyî ya partiyê otorîteya navenda partiyê têk bibe. Ev hemû taybetmendî sedemên têr in ku ciwanan ji pêvajoya rêveberiyê dûr bixin. Ji ber ku heta niha nûnerên pîr û muhafezekartir hatine tercîh kirin, ne gengaz bû ku meriv derbasî pêvajoyek rêveberiya ciwan, dînamîk, hemdem û nûjen bibe.

      Lêbelê, serdema teknolojîk a heyî avahiya sosyolojîk û aborî ya mirovahiyê bi lez guhertiye. Civak êdî ne wekî serdema ku avahiyên wan ên siyasî lê ava dibûn in. Îro, bi hêsanî tê dîtin ku avahiya siyasî ya kevin, ku hewcedariya xwe bi nûjenkirinê nabîne, li paş civakê maye. Bi têgihîştinên siyasî yên kevin, 
Çareserkirina pirsgirêkên civakî yên serdema teknolojîk û ber bi pêş ve çûn ne mumkin e. Sedema vê yekê ew kes in ku li pişt ramana siyasî ya navendîparêz, muhafezekar û statuko-rêvebir in ku pêşeroja ciwanan û di encamê de civakê jî îpotek dike.

HIKÛMETA BÊ PARTÎ                                                                47

       Divê careke din ev rastî were nirxandin ku gotinên Rêberê Mezin Ataturk, "Ey nifşê nû yê derketî, me Komar damezrand, hûn in yên ku wê bilind bikin û biparêzin," heta îro nehatine guhdan.

       d) Di pêvajoya rêveberiya heyî de, ji bo nûnerên jêhatî ne mimkûn e ku dest bi kar bikin, an jî heke dest pê bikin, îradeya xwe ya azad bikar bînin.

      Di demokrasiyan de, serweriya mutleq a gel desthilat û berpirsiyariyê dide wan ku çavkaniyên welêt bi awayekî bikêrhatî ji bo berjewendiya gel bikar bînin. Erka gel ku vê desthilat û berpirsiyariyê bi rêya nûnerên xwe bikar bîne, erkên wekî perwerdekirin û hilbijartina nûnerên xwe ji nav kesên jêhatî, û afirandina hawîrdorek ku nûnerên wan ên hilbijartî dikarin tê de îradeya xwe ya azad bikar bînin, ferz dike. 

      Lêbelê, partiyên siyasî, ji ber ku nexwestin berpirsiyariyeke ewqas giran bidin ser milê gel, erkê tayînkirina nûneran girtine ser xwe, û patronan bi erkê hêsan ê dengdanê ji hilbijartinekê ber bi hilbijartinekê ve hiştine. Bi rastî, patronan tenê ji bo ku mafên xwe yên serwerî nexin bin bandora xwe, destûr tê dayîn ku ji vê zehmetiyê derbas bibin. Bi demê re, serokên partiyan ku desthilata tayînkirina nûneran bi dest xistine, barê wan nûneran jî sivik kirine, yên ku berpirsiyariya giran a bikaranîna çavkaniyên welêt li ser navê gel hildigirin, û berpirsiyariyên xwe jî girtine ser xwe. Bi kurtasî, nûner.

        Hebûna van nûneran pêwîst dihat dîtin ji ber ku qaşo demokrasiyê pêşbîn dikir. Ji ber vê yekê, gelo nûner jêhatî bûn an na, ne pir girîng dihat dîtin. Ji ber ku peywireke hêsan a dengdanê li gorî biryarên serokên xwe ji wan re hat dayîn. Ev tiştek e ku her

48                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

kes, jêhatî be an nebe, dikare pêk bîne. Bi kurtasî, hemî barên giran li ser milên serokên partiyan hatin danîn. Erkên serokên partiyan li wir bi dawî nebûn; ew neçar man ku bi partiyên din re pêşbaziyê bikin ku ji bo heman berpirsiyariyan pêşbaziyê dikin. Ev yek ji wan hewce dikir ku li hember partiyên din bihêz bin. Vê pêwîstiyê di demên hilbijartinê de serokan neçar kir ku namzetên xwedî potansiyela dengdanê, hêza aborî û teknolojîk li ser yên xwedî jêhatî tercîh bikin. Vê pêwîstiyê her weha kesên xwedî potansiyela dengdanê, hêza aborî û teknolojîk neçar kir ku karên xwe bihêlin û bibin namzetên temsîlê. Karsazên ku nekarîn bibin nûner bi rêwîtîyên derveyî welat bi serokê partiyê yê ku hatibû ser desthilatdariyê re rolek dilxwaz girtin ser xwe. Lêbelê, xuya dike ku van hemî hewldanan nehiştiye ku çavkaniyên welêt bi bandor ji bo berjewendiya gel werin bikar anîn. Ji ber vê yekê, divê raya giştî, mîna kardêrekî maqûl, spasiya partiyan, serokên wan û kesên ku hem ji hundir û hem jî ji derve piştgiriyê didin wan bike û daxwaza vekişîna wan bike, bi vî awayî berpirsiyariyên xwe yên ji demokrasiyê derdikevin bi cih bîne. Ji ber ku rewşa heyî hawîrdorek afirandiye ku dengê gel ji bilî rewakirina kiryarên serokên partiyan ti armancek din bi kar nayne, û ev nûner jî, bi dorê, kiryarên serokên partiyan rewa dikin. Bi vî awayî, hem gelê ku xwediyê çavkaniyên welêt e, û hem jî nûnerên ku divê van çavkaniyan li ser navê gel bikar bînin, bêbandor bûne. Bêbandorbûna gel çavkaniyên welêt bêxwedî hiştiye, mîna talana şer a ku ji hêla artêşek têkçûyî ve hatiye hiştin. Wekî ku tê zanîn, talana şer: ya her kesî ye ji bilî xwediyê wê. Ew kelûpelek e ku gel dikare bikar bîne. Ji ber vê yekê, divê gel bêberpirsiyariya xwe deyne aliyekî û xwedî li çavkaniyên xwe derkeve. Ji bo vê armancê, divê ew bi azadî namzetên xwe yên nûner hilbijêre, wan perwerde bike, û bi awayekî serbixwe ji nav kesên jêhatî wan hilbijêre, çavkaniyên ku xwediyê

HIKÛMETA BÊ PARTÎ                                                                49

wan emanetî van nûnerên jêhatî bike ku ji bo bikaranîna îradeya xwe ya azad hatine desthilat kirin.

       Li jêr serpêhatiyek heye ku ez dixwazim bi we re parve bikim, ku wekî dersek exlaqî li ser vê mijarê xizmet dike:

       Di salên 1993-1994an de, dema ku ez li bajarekî dixwendim, piştî şîvê li otêlekê hevalekî min nêzîkî min bû û got ku Mehmet Ağabey (Birayê Mehmet) min vexwendiye mala xwe. Min bihîstibû ku Mehmet Ağabey endamê partiyeke siyasî ya bi navûdeng e û berê wekî serokê parêzgehê yê partiyê li wî bajarî kar kiriye, lê heta wê demê min fersend nedîtibû ku ez wî bibînim. Dema ku min sedema vexwendinê ji hevalê xwe pirsî, wî got ku wî li ser xebata min a di derbarê rêveberiya bêalî de bihîstiye û dixwaze ji min bibihîze. Ez kêfxweş bûm ku ew bi karê min re eleqedar bû û biryar da ku biçim. Dema ku em gihîştin wir, ez bi nezaket hatim pêşwazîkirin. Mehmet Ağabey ewqas meraq dikir ku dixwest ez rasterast biçim ser mijarê. Min jê re got, "Lez neke, Bira; ez ê ji te re bêjim; lê berî ku ez bikim, pirsek min a hêsan ji te re heye; her çend ez dikarim bersivê texmîn bikim jî, ez dixwazim ji te bibihîzim"

       Dema ku ew amade bû ku bersiv bide, min pirsî, "Bira, bi raya te, divê destûr bê dayîn ku kesek ku tenê xwendina dibistana seretayî xwendibe bikeve Meclîsa Neteweyî an na?"

        "Bê guman, profesor, li welatekî demokratîk mafê her kesî heye ku were hilbijartin; ji ber vê yekê, divê her kes bikaribe biçe her cihê ku dixwaze," wî got.

       Min bersiva ku min hêvî dikir wergirtibû. Min dîsa êrîş kir û pirsî, "Bira, min li derve SUV-yek luks dît dema ku ez dihatim vir. Xwedê wê biparêze; ew ya te

50                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

ye?" Dema ku wî got, "Erê, ew ya min e," min got, "Heke tu destûrê bidî min, ez dixwazim bi otomobîla te ajotim û te li bajêr bigerînim."

      "Bê guman, efendim, çima na?" wî got.
 
       Di wê gavê de, min hîs kir ku ez gihîştim wê encamê ku min pêşbînî kiribû.

       "Bira, bila ez te bigerînim, lê berî ku em dest pê bikin, divê ez îtîraf bikim ku ne ajotina min heye û ne jî sertîfîkaya ajotinê," min got.

       Wî fêm kir ku ez bi vê yekê ber bi ku ve diçûm; lêbelê, ji ber hestek mecbûriyetê ku li gorî prensîba ku divê her kes bikaribe bikeve her cihê ku dixwaze, bisekine, wî got, "Lê profesor, ev cûda ye, ev cûda ye."

       Na; ew ji vê ne cuda ye; binêre, her çend hûn ê jiyanekê jî nespêrin destê bêkalîfîye, me tevahiya welat radestî destên bêkalîfîye kiriye, û em ne tenê di trafîka herêmî de, em di trafîka gerdûnî de jî beşdar in, min got.

       Rûyê Birayê Mehmet bêqîmet bû.

      Êşa ku îro mirovên ku wesayîtên veguhastinê yên welêt bikar tînin dikişînin, ji bilî qezayên ku ji ber şofêrên bêkêr çêdibin, tiştekî din nîne. Tiştek ji qurbaniyan re nemaye ku bişkînin.

        e) Sîstema bendavan a ku di pêvajoya rêveberiya heyî de tê bicîhkirin,beşek mezin ji raya giştî ji mafê wan ê temsîliyetê bêpar dike:

       Di sîstema siyasî ya îroyîn de, bi gelemperî berî destpêkirina hilbijartinan bendek hilbijartinê tê danîn. Bi rêya vê sîstema bendekê, beşek girîng ji civakê ji

HIKÛMETA BÊ PARTÎ                                                               51

mafê xwe yê temsîlkirinê bêpar dimîne. Ev beş, mîna yên berê, ji çarçoveya demokrasiyê tê derxistin. Bi kurtasî, gel rastî pêkanînên cûda tê, prensîba wekheviyê tê binpêkirin, û rêxistina civakî ya gel tê astengkirin, ev yek rê li ber wê digire ku ew bibin laşek yekgirtî û bihêz. Ji ber vê yekê, bi îpotekkirina serweriya gel, îradeya neteweyî tê ji holê rakirin.

       Koma ku heta niha behs kirî tê vexwendin ku ji hilbijartinekê heta hilbijartinekê tenê dengek bide û tê bawerkirin ku ew mafê xwe yê demokratîk bi kar tînin. Pêvajoya rêveberiya siyasî wekî bêwate tê nîşandan ku bi dengek yekane were redkirin. Bi kurtasî, di demokrasiya ku em dibînin de, pêvajoya rêveberiya siyasî wekî ewqas bêwate tê pêşkêş kirin ku mirov ne hewce ne ku bizanin ka meriv çawa dengê xwe dide. Lêbelê, pêvajoya rêveberiya siyasî, ku awayê jiyana civakî, çandî, psîkolojîk û aborî ya mirovan diyar dike - bi gotinek din, çarenûsa wan şekil dide - mijarek e ku divê her kes ji her tiştî bêtir fêr bibe.

      Dema ku her tiştê ku heta niha hatiye nîqaşkirin wekî tevahî were nirxandin, bi hêsanî tê dîtin ku mafê kontrola siyasî ya gel ji dest hatiye girtin. Pirsa ku divê were pirsîn ev e ku çima partiyên siyasî çareseriyek ji bo vê rewşê nedîtine.

       f) Li gorî sîstema heyî ya rêveberiyê, gel ne xwediyê derfetê ye ku bi awayekî azad nûnerên xwe hilbijêre û hilbijîne:

      Dema roja hilbijartinê tê, gel tê vexwendin ku dengê xwe bide namzetên ku ji hêla gel ve nehatine hilbijartin. Bi vî awayî, li gorî pênaseya demokrasiyê, ev pêvajoya hilbijartinê ya neqanûnî rewa tê hesibandin. Êvara ku hilbijartin bi dawî dibe, jimartina dengan heta saetên serê sibê berdewam dike. Piştî gelek tevliheviyê, lîsteya nûneran tê destnîşankirin. Ji

52                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

ber ku ev nûner ji hêla partî û serokên wan ve têne hilbijartin, nûner ji ya gel bêtir nûnerê partiya xwe dibe. Bi gotineke din, ji wan nayê xwestin ku xwe berpirsiyar hîs bikin li hember gel. Ew nûnerê partiya xwe û serokê wê ne. Heta ku ew wekî nûnerê serok tevbigerin, nûnertiya wan dê berdewam bike. Di bin fermana serok de bûn dê otorîteya serokatiya serok xurt bike. Bêparbûna ku ji serok û nûneran re tê dayîn dê azadiya gel bi tevahî bitepisîne. Ji ber sedemên ku li jor hatine rêzkirin, gel têxe rewşek ku mafê xwe yê hilbijartina nûnerên xwe, mîna hemî mafên xwe yên din, ji partiyan re berdide.

       Gel, ji ber ku azadiya hilbijartina nûnerên xwe tune ye, şansê wî/wê tune ku rêbazên xebata nûnerên xwe, têkiliyên wan di nav pêvajoya rêveberiyê de, an jî bi kurtasî, pozîsyona wan diyar bike an jî çavdêriyê bike. Ger ev rewş berdewam bike, gel dê qet derfetê nebîne ku nûnerên xwe hilbijêre û hilbijîne. Di her hilbijartinê de, nûner dê ji hêla serokê partiya siyasî an rêxistinê ve werin destnîşankirin û hilbijartin.

       Di rewşa heyî de, gel, bi dengdana xwe ji bo namzedên ku ji hilbijartinekê heta hilbijartinekê li derveyî kontrola xwe hatine hilbijartin, dê nikaribe ji rewşa rewakirina rewşek ku li gorî pênaseya demokrasiyê ne rewa ye bireve. Ev tê vê wateyê ku bêyî gel, Ji ber vê yekê, ew hebûna demokrasiyeke neheq belge dike.

      g) Di pêvajoya rêveberiya heyî de îhtîmala avakirina hikûmeteke neteweyî tune ye: 

      Hikûmet dê bi serokê partiya ku herî zêde deng werdigire bibe serokwezîr û nûnerên ku ew/a di nav partiya xwe de hildibijêre bibin wezîr were avakirin. Bi gotineke din, îhtîmala avakirina hikûmeteke bi rastî neteweyî tune. Ji ber vê yekê, hikûmeta ku dê were

HÊZDARÎYA BÊPARTÎZΠ                                                           53

avakirin dê ne wekî hikûmeta welêt, lê wekî hikûmeta alîgirên wê were dîtin. Ew alîgir, dema ku hewlên xwe yên berê li ber çavan digirin, dê ji partiya desthilatdar û nûnerên wê tezmînatê bixwazin. Ev daxwaz dê carinan bi şiklê îhaleyekê, carinan bi şiklê meqamê û carinan jî bi şiklê tayînkirina karmendekî giştî bin. Ji ber vê yekê, dê ne gengaz be ku meriv ji hikûmeteke ne-neteweyî destkeftiyên neteweyî hêvî bike.

       h) Di pêvajoya rêveberiya heyî de, burokratên ku divê li hember gel hesab bidin, dibin hesabdêr li hember partiyên siyasî û bervekirîyên wan in:

       Ji ber ku wezîrê li jor ê sektora giştî endamê partiya serdest e, rêvebir û karmendên giştî neçar in ku bibin dirêjkirinên partiya serdest.

       Lêbelê, burokrat, mîna nûneran, divê li hember gel berpirsiyar bin. Lê di sîstema heyî ya rêveberiyê de, gel derfeta hilbijartina nûnerên xwe tune. Bi gotineke din, serweriya gel ne di xetereyê de ye. Ji bo gel, ku serweriya wî li ser rêveberiya siyasî tune ye, ne mimkûn e ku burokrasiyê kontrol bike. Ji ber vê yekê, divê burokrasî di binJi bo burokratekî neçar dibe ku xwe li hember partiya siyasî ya ku di bin kontrola wê de dixebite hesab bide. Lêbelê, burokratekî ku xwe li hember raya giştî hesab dide dizane ku ew ê neçar bimîne ku bi awayên cûrbecûr bedelê bide. Ji ber vê yekê, hejmara burokratên ku naxwazin bedelê bidin bi lez zêde dibe. Ji ber ku her partiyek ku tê ser desthilatdariyê:

       Bi sîwana "Ez bi tîma xwe re dixebitim", ew hevalên xwe, bêyî ku li gorî jêhatîbûna wan çi be, li gorî hesta berpirsiyariyê li hember xwe, ji bo gelek meqaman tayîn dike. Li vir, berjewendiyên partîyê li ser berjewendiya neteweyî têne pêş.

54                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

       Bindestiya burokrasiyê ji bo desthilatdariya siyasî dibe sedema favorîtîzm, nepotîzm û pevçûnê bi gel re. Ev rewş dibe sedema windakirina dem û çavkaniyan, û her weha hesta wekhevî û edaletê têk dibe.

       Daxuyaniya "Dadwerî serbixwe nîne" ku ji hêla rayedarekî payebilind ve hatiye dayîn, mînakek berbiçav e. Ma tayînkirina walî li parêzgehan û rêvebirên navçeyan li navçeyan ji hêla partiyên desthilatdar ve ne wekî hesabdayîna burokratan ji wan partiyan re lê bêhesab ji raya giştî re ye?

       I- Di nav pêvajoya rêveberiya heyî de ne mimkûn e ku rêveberiya herêmî ku wateya xwe ya rastîn pêk bîne pêk were:

       Ji ber ku şêwaza rêveberiya navendî û bi awayekî vertîkal a partiyan di rêveberiya welêt de jî xuya dike. Di avahiyên wiha de, xizmet ji cihekî dûrî gel têne plankirin, bernamekirin û budçekirin. Di encamê de, bac bi awayekî navendî têne berhevkirin.

       Wateya vê yekê eşkere ev e:  

        Hemû nifûs dê girêdayî navendê be, ku ev yek dê otorîteya navendê zêde bike. Nayê hêvîkirin ku partiyek ku hêza bikaranîna hemû çavkaniyên dewletê bi dest xistiye, vê hêzê veguhezîne rêveberiyên herêmî. Lêbelê, dema ku xizmet ji navendê têne plankirin, ne gengaz e ku ew bi rastiyên welêt re li hev bikin. Ev ji ber ku ne gengaz e ku hewcedarî, xwestek û daxwazên mirovên li herêma ku xizmet dê lê were bicîhanîn, şert û mercên cihê ku xizmet dê lê were bicîhanîn, hewcedariya rastîn a wê xizmetê û pêşîniya wê xizmetê bi têra xwe werin hesibandin. Di rewşek wusa de, mirovên ku wergirên rastîn ên xizmetê ne, hem ber bi bêberpirsiyariyê ve têne kişandin û hem jî ji derfeta

RÊVEBERIYA BÊPARTÎ                                                            55

 

çavdêriya rêveberiya ku ji wan dûr e bêpar dimînin. Wekî din, windahiyên dem û darayî yên ku ji ber astengiyên burokrasî û nameyan di dema bicîhanîna vê xizmetê de çêdibin pirsgirêkek din diafirînin. Bi vî rengî, pêşkeftina hevseng û saxlem a welêt tê asteng kirin. Dema ku pêşveçûnek hevseng tune be, newekhevî di nav civakê de dibe sedema nearamiyê. Taybetmendiyek din a rêveberiyên navendî ev e ku pêşniyarên qanûnî ji navendê, dûrî gel, têne kirin û pejirandin an red kirin. Ev pirsyar e ku qanûnên ku bêyî li ber çavan girtina daxwaz, xwestek û pêdiviyên bingehîn ên gel têne derxistin dê çiqas xizmeta civakê bikin. Ji ber vê yekê, pêdivî bi rêveberiyên herêmî heye ku bernameyên veberhênanê, budçe û plansazî li herêmê werin kirin, beşdariya gel di pêşniyarên qanûnî de were misoger kirin, û bi kurtasî, desthilatdarî û berpirsiyarî parvekirî bin. Lêbelê, divê neyê texmîn kirin ku ev dikare bi rêveberiyên herêmî yên îroyîn were bidestxistin. Ji ber ku kes û meqamên li serê rêveberiyên herêmî yên îroyîn li gorî standardên ku ji hêla partiyên siyasî ve têne xwestin in. Kesên li serê rêveberiyên herêmî li hember hêza serdest qels in lê li hember gel xurt in. Kar û prosedurên wan jî di forma ku ji hêla hikûmeta navendî ve tê xwestin de ne.  

 

 

 

 

 

 

56                                                                         M.Salih EKİNCİ

 

3-MEDYA DI PÊVAJOYA RÊVEBERIYÊ YA DEMOKRASIYA BI TECRUB

       Eger em bixwazin demokrasiya ku em îro dijîn bi awayekî saxlem analîz bikin û fêm bikin, erkê me ye ku em têgihîştina xwe ya li ser mîsyona medyayê, ku ligel şaxên yasadanîn, rêveberî û dadweriyê, bi awayekî nefermî wekî hêza çaremîn di pêvajoya rêveberiyê de tevdigere, û encamên van têgihîştinan eşkere bikin. Wekî din, têgihiştinên me yên xelet dê berdewam bibin encamên ku em ê neçar bimînin ku bedela wan bidin.

       Wekî ku tê zanîn, medya di dîrokê de wekî amûrên ragihandina girseyî hatiye pêşkêş kirin û dîtin. Vê doktrîn û têgihîştinê me qanih kir ku medya amûrek e ku pêvajoya rêxistina civakî lez dike. Vê baweriyê, ji aliyekî ve, rê li ber afirandina hawîrdorek ragihandinê ji bo diyarkirina rojeva xwe ji aliyê gel ve girt, lê ji aliyê din ve, rê li ber medyaya li derveyî kontrola wê vekir da ku bigihîje asta ku bibe hêza çaremîn.

       Lêbelê, kiryara medyayê ya radestkirina teşwîqên yekalî ji bo kontrolkirina girseyan bi rêya amûrên wekî radyo, televîzyon, rojname û kovaran ne çalakiyek e ku bi têgeha ragihandinê re li hev bike. Ji ber ku ragihandin pêvajoyek dualî ye, mîna danûstandina agahdariyê di navbera mirovên li ser aliyên dijber ên xeta têlefonê de. Ji ber vê yekê, ne rast e ku teşwîqên yekalî yên medyayê wekî kiryarek ragihandinê werin hesibandin. Nêzîkatiya rast ew e ku wateya çalakiya medyayê di nav têgeha "ragihandinê" de were bigere. Ji ber ku ragihandin bi gelemperî têgehek e ku bi rêwerzên rêveberek ve girêdayî ye ku armanc dike rêveberiyê, ew bi taybetmendiya medyayê ya

HIKÛMETA BÊ PARTÎ                                                               57 

radestkirina teşwîqên yekalî mîna rêveberek re li hev dike. Ev bi zelalî eşkere dike ku medya ji amûrek ragihandinê bêtir amûrek rêveberiyê ye. Ji ber vê yekê, di pêvajoya rêveberiya heyî de têgihîştina kê, çima û çawa xizmeta vê amûrê dike û tedbîrên pêwîst girtine, bûye ferz. Wekî din, gel dê ji hêla hêmanên ku desthilata temsîlî negirtine ve were birêvebirin.

       Hêmana sereke ku ez behsa wê dikim ew kes in ku medyayê kontrol dikin; ji ber ku rastiya ku hêza medyayê dikare bi rêyên aborî were bidestxistin, dihêle ku ew kesên ku xwediyê vê hêzê ne bêyî ku ji gel destûr bistînin beşdarî pêvajoya rêveberiyê bibin. Kêlên ku ji hêla demokrasiya heyî ve hatine afirandin, ne gengaz dikin ku pêşî li encamên weha bigirin. 

       Ew rastî ku medya îro li kêleka hêmanên fermî yên rêveberiyê yên wekî şaxên qanûndanîn, rêveberî û dadwerî di rewşek nefermî de cih digire, delîla herî girîng a teza me ya jorîn e. Sedema hebûna medyayê li wir ji bilî xwesteka xwediyê wê ya kontrolkirina çavkaniyên welêt tiştek din nîne. Ji ber ku sedema hebûna hêmanên di hiyerarşiya rêveberiyê de çavkaniyên madî û mirovî yên welêt in.       

       Ew rastiya ku medyayê îro bi xwezayî di destê sermayeyê de ye, bi awayekî zelal nîşan dide ku sermaye dixwaze çavkaniyên welêt bi awayekî nefermî kontrol bike.

       Ev xwesteka sermayeyê encameke xwezayî ya pîvana ku gihîştiye ye; ji ber ku sermaye, ji ber ku xwedî karakterek navneteweyî û pîvanên pir mezin e, êdî nikare xwe bi çavkaniyên piçûk bidomîne. Jiyana vê sermayeyê tenê bi hebûna li deverên ku potansiyela karsazî û çavkaniyên mezin hene mimkun e. Welat, bi dorê, deverên herî girîng in ku xwedî potansiyela ku sermaye lê digere ne.

58                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

       Riya ketina van deveran xwedîkirina hêza medyayê ye. Sedema rastîn a ku sermaye xwediyê vê hêzê ye ev e. Ji ber vê yekê, medya, li şûna ku rojevê ji bo berjewendiya giştî destnîşan bike, mecbûr e ku rojevê li gorî armancên xwediyê xwe biafirîne û li gorî wê bandorê li raya giştî bike. Niyetên baş ên kesên ku di vê sektorê de dixebitin têrê nakin ku vê rastiyê biguherînin.

       Piştî ku rewşa derbarê medyayê û xwediyê wê de bi vî rengî hate danîn, dê hêsantir bibe ku meriv fêm bike ka ew di pêvajoya rêveberiyê de çawa tevdigerin.

       Di demokrasiya îroyîn de, ji ber ku partiyên siyasî mafê hilbijartina nûnerên ku elîta rewşenbîrî ya gel pêk tînin hene, û çavkaniyên welêt di destê vê elîta rewşenbîrî de ne, pêdivî ye ku sermaye bandorê li van partiyan bike. Ji aliyekî din ve, hewcedariya partiyên ku hêza xwe ji gel nagirin da ku vê valatiyê bi sermaye û hêza wê ya teknolojîk tijî bikin, her wiha pêdivî ye ku partî xwe bi sermayeyê re li hev bikin. Pêdiviyên mecbûrî yên her du aliyan wan neçar dike ku hevkariyek dilxwazî ​​​​ava bikin. Ev beşdariya sermayeyê di pêvajoya rêveberiyê de hêsan dike. Dema ku ev hevkarî pêk were, sermaye dê medyaya ku kontrol dike bixe xizmeta partiya hevkarê xwe, raya giştî bi weşanên ku hevkarê wê pesnê xwe didin rêber bike û hebûna hevkarê xwe ya serdestiyê misoger bike. Hevkar, ku ji vê yekê haydar e, dê neçar bimîne ku çavkaniyên welêt bixe xizmeta sermayeya jorîn a ku li jor hatî behs kirin, gava ku bibe desthilatdar. Ev pêvajo dê berdewam bike heya ku berjewendiyên hevkaran zirarê nebînin. Dema ku berjewendî li hev dikevin, rê dê ji hev cuda bibin; lêbelê, aliyê windaker bi gelemperî dê partiya desthilatdar be. Ji ber ku ji wê gavê û pê ve, medyayê dê li dijî vê partiyê were bikar anîn, bi vî awayî dûrxistina wê ji desthilatdariyê misoger dibe. Lêbelê, sermaye jî dê hewceyî hevkarekî

HIKÛMETA BÊ PARTÎ                                                                59

 

nû be. Ev hewcedarî, heke gengaz be, ne bi rêya yek ji partiyên opozîsyonê, lê bi awayekî nerasterast bi rêya partiyek nû ya ku ew ê ava bike, dê were dabînkirin. Veguhestina hêvîdar a medyayê ya li ser hevkarê nû dê di nav raya giştî de heyecanek nû biafirîne, lê ev pêvajo dê berdewam bike, û hêviyan dê heta biharek din werin paşxistin. Ji ber ku raya giştî, ku nikare di nav pêvajoya heyî de tedbîran bigire, roj bi roj berxwedana xwe ya li hember hevkaran winda dike, û medyaya ku du hêzên girîng li pişt wê hene, bandora xwe di pêvajoya rêveberiyê de zêde dike.

       Lêbelê, tevî her tiştî, ez dixwazim spasiya medyayê bikim. Ji bo ku ez dikarim rastiyê bibînim.

       
       Ew kesên ku îdîa dikin ku tiştê ku min li jor nivîsandiye ne rast e, divê pêşî bipirsin ka çima medyayê nehişt ku ez rastiyê bibînim.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 60                                                                        M.Salih EKÎNCÎ

 

 

 

 

 

 

BEŞA SÊYEM

 

Xalên ku di Pêvajoya Rêveberiyê de Divê werin Berçavgirtin

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

HIKÛMETABÊPARTÎ 61 
    

KÎ YE PÊŞNIYAR, KÎ YE RÊVEBER, KÎ YE DERHÊNER DI PÊVAJOYA RÊVEBERIYÊ DE?

       Em dizanin ku kesê ku cihekî kar ava dike jê re patron tê gotin, û kesê ku tê xwestin ku wî cihê kar birêve bibe jê re rêveber tê gotin. Lêbelê, "Rêveber" peyvek e ku em pê nizanin; ji ber ku heta niha nehatiye bikar anîn.

       Wekî ku hûn dikarin fêm bikin, cihê kar ji bo pêkanîna armancên damezrînerê xwe tê damezrandin. Bê guman, ew li gorî plan, bername û rêwerzên patron dixebite. Yek ji wan kesên ku divê rêwerzên patron bicîh bîne ew kes e ku di bin nîşana "rêvebir" de rûniştiye. Ev operasyona li cihê kar tê vê wateyê ku rêveberê rastîn patron e, û kesê ku wekî rêveber tê hesibandin jî bindest e (bi patron ve mijûl e). Ji ber vê yekê, nelojîk e ku nîşana "rêvebir" li ser deriyê kesekî ku tenê bindest e were daliqandin. Bê guman, armanca danîna nîşana "rêvebir" di navbera rêvebir û patron de ew e ku patron ji gilî û zextên rêvebirî biparêze û bihêle ku ew karê xwe bidomîne. Axir, dema ku tişt baş neçin, gilî dê li ser kesê ku wekî rêveber tê pêşkêş kirin bisekinin, û patron, ji bo aramkirina rêvebirî, dê kesê ku jê re rêveber tê gotin biguhezîne, ku wî ew kiriye qurban, û bernameya xwe wekî berê bidomîne.

       Li welatan, ew gel in ku bi rêya bacên xwe karsaziyan fînanse dikin. Ji ber vê yekê, tê texmînkirin ku gel patron e. Ev texmîn tê vê wateyê ku karsazî dê li gorî rêwerzên gel werin birêvebirin da ku bigihîjin armancên xwe. Rastiya ku karsazî li gorî rêwerzên gel têne birêvebirin tê vê wateyê ku gel hem patron û hem jî rêveber in. Ji ber vê yekê, divê nûner wekî rêveber werin hesibandin, ne tenê rêvebir.

62                                                                         M.Salih EKİNCİ

       Wekî din, divê neyê jibîrkirin ku gel patronek e ku xwedî taybetmendiyên cuda ji xwediyê karsaziyek e.

       Yek ji van taybetmendiyan ew e ku mirov, ku hem patron û hem jî rêveber têne hesibandin, di heman demê de di rewşa karker û yên ku têne birêvebirin de ne. Ev pozîsyon tê vê wateyê ku her zirara ku di pêvajoya rêveberiyê de çêdibe dê ji gel re were şandin. Ev yek hewce dike ku mirov xwedî hestek serokatiyê ya xurt be da ku pêşî li van ziraran bigire. Serokatiyek xurt tenê dema ku mirov di bin yek banî de hevkariyê bikin û bibin yek mimkun e. Lêbelê, rastiya ku mirovan dabeşkirin li ser bingeha cûdahiyên wekî ol, ziman û nijadê kiriye kevneşopiyek, wan ji hêza serokatiyê bêpar dike ku dê wan ji zirarê biparêze. Taybetmendiyek din a mirovan ew e ku ew xwedî pozîsyonek berpirsiyariyê ji bo çavkaniyên dewlemendiya welêt in. Ev tê vê wateyê ku ew xwedî pozîsyonek bi pirsgirêk in ku hêzên kolonyal ên ku çavên wan li ser çavkaniyên welêt in dê bi aramî nehêlin. 

       Çavkaniyên dewlemendiyê yên ku di destê gel de ne, xwezayek wisa ne ku îştaha kolonyalîstan vedike. Dabeşkirinên kevneşopî yên li ser bingeha cudahîyan kolonyalîstan cesaret dikin.

       Rewşa parçebûyî ya gel, ku mîna vexwendinek ji bo patronek e ku milkên xwe ji bo mezadê bide, tê vê wateyê ku ew şansê xilasbûna ji îstismarê nînin; ji ber ku avahiya wan a heyî ne dikare hêza kolonyal rawestîne û ne jî karê kolonyalîst hêsantir dike. Bi kurtasî, gel, bi avahiya xwe ya heyî, ji bo kolonyalîst karekî hindik hiştiye. Tekane tiştê ku kolonyalîst hewce dike ku bike ev e ku hêza medyayê ya di destê xwe de bikar bîne da ku dabeşkirinê di navbera gelê wî welatî de saz bike ku dabeşkirin kiriye kevneşopiyek.

HIKÛMETABÊPARTÎ 63 

Armanc ew e ku pergaleke siyasî ya li ser bingeha partiyên siyasî were pîrozkirin û pejirandin. Xelkê ku ji tacîzkirina beşên cûda yên civakê kêfxweş dibe û bi vê kiryarê stresê sivik dike, dê bi hêsanî pergala partiyê qebûl bike. Ger li gorî pergala partiyê were adaptekirin, dê gel ji hêla partiyan ve bêtir bibe fraksiyonên germtir; ev dabeşkirin dê gel hîn bêtir qels bike, û ew ê pozîsyona desthilatdariyê ya ku nikarin kontrol bikin ji partiyan winda bikin. Xelk mafê desthilatdariyê ji partiyan winda dike dê karê kolonyalîst hêsantir bike; ji ber ku ji bo ku partî di pêşbirka desthilatdariyê de bi ser bikevin, ew ê hewceyê pere, teknolojî û medyaya kolonyalîst bin. Ev hewcedarî dê partiyan bîne ber deriyê kolonyalîst. Partiyên ku diçin ber deriyê kolonyalîst dê kolonyalîst di pozîsyona desthilatdariyê de bi cih bikin ku ji gel hatiye girtin; partî, ku gel wekî serdest dibîne, dê bibin serdestên kolonyalîst, û gel dê bibe pozîsyona karkerên ku têne rêvebirin. Piştî vê qonaxê, qezenc dê biçe kolonyalîst, û windahî jî ji gel re. Lêbelê, ji ber ku xelk bawer dike ku ev windahî ji bêkêrhatîbûna nûnerên wan çêdibin, yên ku ew wan wekî serwer dibînin, ew ê ji serokê neqeydkirî yê li pişt perdê bêxeber bimînin. Yek ji faktorên ku hebûna serokê neqeydkirî vedişêre dengên ku gel her 4-5 salan carekê dide ne; ji ber ku gel bawer dike ku ew dikarin bi dengên xwe nûnerên xwe biguherînin, û ji ber vê yekê ew serok in. Ji ber vê sedemê, ew îhtîmala hebûna serokek din nafikirin. Heta ku ev pêvajo berdewam bike, gel, bi baweriya ku ew xwedî hêz in ku nûnerên xwe bi dengên xwe biguherînin, dê bi çêkirina peymanan bi partiya nû re ku ew ê bi operasyonên têgihîştina kolonyalîst bînin ser desthilatdariyê, serokê xwe yê neqeydkirî bidomînin. Lêbelê, heke 
gel, bi baweriya ku ew serok in, bifikirin ku erkê rêveberiyê ya wan e û nûner rêvebir in, ew ê

 

64                                                                         M.Salih EKİNCİ

pirsgirêkên ku ew pê re rû bi rû dimînin fam bikin.
Li şûna ku nûneran hesab bide, ew ê xwe wekî rêveberek hesab bide; gava ku ew ji berpirsiyariya xwe haydar bibe, ew ê bibîne ku li ku derê qelsiya xwe nîşan daye, çima, çawa û ji kê mafê xwe yê patron û rêvebertiyê winda kiriye, û ew ê tedbîran bigire.

       Bi kurtasî, tenê danîna tabela "serok" li ser deriyê kesekî ku karsaziyekê damezrîne û tabela "rêvebir" li ser deriyê kesekî ku tê texmînkirin ku wê karsaziyê birêve bibe, têrê nake ku meriv bibêje ew serkar an rêvebir in. Ger em bixwazin bi rastî diyar bikin ka di pêvajoyên rêveberiyê de kî serkar û kî rêvebir e, divê em li encamên ku pêvajoya rêveberiyê hildiberîne binêrin. Ji ber ku encam dikarin rolên fonksiyonel ên serkar û rêvebir biguherînin, her çend sernavên wan wekî xwe bimînin jî.

       Ev beşa jêrîn dê ji bo me kêrhatî be da ku em bibînin ka kesên ku xwediyê sernavên patron û rêveber in, di hin rewşan de dikarin di çi pozîsyonan de bin.

       Wekî ku tê zanîn, ji bo ku em wekî rêvebirên saziyekê werin hesibandin, divê em wê çalak bikin, heke pêwîst be şekil û taybetmendiyên wê biguherînin, û ji wê enerjiya ku li gorî armancên me ye bistînin. Lêbelê, ji bo ku em enerjiya ji saziya hedef bistînin, divê em pêşî enerjî an enerjiyên pêwîst li ser wê saziyê bicîh bînin.

       Bo nimûne, ne mimkûn e ku şekir, ard û rûn di metbexeke şîraniyan de bêyî destwerdanekê tenê wekî kek xuya bibin. Ger kek were xwestin, divê aşpêj ji bo çêkirina wê enerjiyên cûrbecûr li ser van malzemeyan bi kar bîne, çi bi destan an jî bi karanîna amûrên guncaw di metbexê de.    

HIKÛMETA BÊ PARTÎ                                                              65

          Li gorî vê teoriyê, eger aşpêjek têkeve metbexê û kek çêbike, divê malzemeyên kekê û amûrên pêwendîdar li cem aşpêj hebin. Mimkun e ku meriv bibêje ew/a berpirsiyar e. Lêbelê, ev têrê nake ku meriv bibêje aşpêj rêveberek e; ji ber ku pozîsyona aşpêj li gorî navnîşana ku kek lê tê şandin diguhere. 

       Bi gelemperî, kek ji bo bicihanîna armancên patron tê çêkirin. Ev pêvajo dema ku kek radestî patron tê kirin temam dibe. Radestkirina kek ji patron re tê vê wateyê ku rêveber patron e, ne aşpêj. Ji ber ku radestkirina kek ji patron re tê vê wateyê ku patron aşpêj jî birêve dibe. Lêbelê, di pratîkê de, tişt her gav bi vî rengî naxebitin; ji ber ku di hin rewşan de, patron dikare kek winda bike. Di wan rewşan de, patron ne tenê kek winda dike, lê di heman demê de pozîsyona xwe ya wekî patron û rêveber jî winda dike. Ji ber vê yekê ez dibêjim ku pozîsyona aşpêj li gorî rewşa kesê ku kek distîne diguhere.  

      Mînakî, heke aşpêj pêvajoya hilberîna kek li ser navê xwe birêve biribe, ango ew hem aşpêj û hem jî patron in, û dahata kek diçe xezîneya wan bi xwe, wê hingê aşpêj hem rêveber e û hem jî patron e.           

       Eger aşpêj li ser navê patron pêvajoya hilberînê birêve biribe û kek radestî patron kiribe, wê demê patron rêveber e; ji ber ku kar li gorî talîmatên patron hatiye kirin. Di vê rewşê de, aşpêj dikeve rewşa rêveberekî.      

       Eger patron lêçûnên pêvajoya hilberînê fînanse kiribe û parek ji qezencê misoger kiribe, ew rêveberek rastgo û patronek rastgo ye. Ger wî lêçûnan veguhezandibe ser kesekî din û qezenc misoger kiribe, ew dîsa jî rêveberek e; lêbelê, ew patron û rêveberek îstismarkar e. Ji aliyê din ve, aşpêj di rewşa rêveberek de ye ku bûye amûrek îstismarê.  

66                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

       Eger aşpêj bi awayekî pereyên kekê ku bi pereyên patron çêkiriye dizî kiribe, wê demê patron
rêveberekî di meqamê desthilatdariyê de ye; lêbelê, ew rêveberekî sextekar e. Di vê rewşê de, patron ketiye meqamê rêveberekî sade.

        Heger aşpêjek kekekê ku bi pereyên patron hatiye çêkirin bide kesekî din, heger wî kesekî din xistibe cihê patron û xizmeta wî/wê bike, ew rêveberekî xayîn e. Patron jî ketiye rewşa rêveberekî.

       Bi kurtasî: Gerînende ne ew e ku kekê çêdike an fînanse dike; ewê ku kekê digire hem yê ku wê fînanse dike û hem jî yê ku wê çêdike, birêve dibe.        

       Bi kurtasî, her rêveber patron e; lê ne her patron rêveber e.         

       Gotûbêjên li jor dê analîzkirina mijara rêvebirina gel hêsantir bikin. Lêbelê, divê mirov bi rêvebirina takekesî dest pê bike. Ji ber ku bêyî destnîşankirina takekesî wekî mijara civakê, bêyî berçavgirtina hewcedarî û armancên wan ên bi wan hewcedariyan ve girêdayî, û bêyî fêmkirina ka erkê rêvebirina takekesî çawa tê meşandin, ne mimkûn e ku rêvebirina gel bi awayekî saxlem were analîzkirin.        

       Ji ber vê yekê, ferd (mirov) çi ye?      

     Lêgerîneke kurt a serhêl gelek pênaseyên mirov eşkere dike. Lêbelê, armanc ne tenê navnîşkirina van pênaseyan e ji bo bersiva pirsê; lê belê, ew e ku aliyên xwezaya mirovan ên bi rêxistin û rêveberiya civakî ve girêdayî werin ronîkirin û bikar anîn.

       Dema ku ferd bi vê armancê di hişê xwe de tê nihêrtin:

67 HIKÛMETABÊPARTÎZÎ

       Wisa xuya dike ku laş pêvajoyek çalakiyê ye ku ji organan pêk tê ku ji bo bidestxistina armancên hevpar ên têkildarî dabînkirina pêdiviyên xwezayî yên takekesî yên wekî xwarin, hilberandin û domandina jiyanê têne cem hev. Ev yek nîşan dide ku takekes di heman demê de rêxistinek e.       

       Taybetmendiya rêxistina takekesî ku dikare wekî mînak di rêxistina civakî de were girtin ev e:        

     Şane, reng, şekil, taybetmendî û fonksiyonên organên ku rêxistina takekesî pêk tînin ji hev cuda ne; lêbelê, ti organ vê yekê nake pirsgirêk. Di rêxistina takekesî de avahiyên dabeşker ên wekî rêber û bindest tune ne. Hemû organ wekhev in. Hem ceza û hem jî xelat parvekirî ne. Hewldan têne dayîn ku her organek xirabkar were dermankirin. Hemû bi hev re dixebitin û tiştê ku hildiberînin parve dikin. Hemû organ hem karker û hem jî patron in; eşkere ye ku ev ne afirandinek ji hêla mirovan ve ye.         

       Taybetmendiyên rêxistinên takekesî yên ku divê di rêxistin û pêvajoyên rêveberiya civakî de li ber çavan werin girtin ev in:        

       1- Rêxistineke takekesî nikare pêdiviyên xwe yên xwezayî ji hundirê rêxistinê (di hundirê laş de) peyda bike. Divê ew pêdiviyên xwe ji çavkaniyên jîngehê peyda bike. Ev pêdiviyê mejiyê rêxistina takekesî li hember bandorên (teşwîqên) derveyî hesas dike.

        2- Tu takekesî xwedî zanîn, jêhatîbûn û şiyana ku bi tena serê xwe pêdiviyên xwe yên xwezayî peyda bike nîne. Ji ber vê yekê, divê her takekesî xwe birêxistin bike da ku bi kesên din re di heman rewşê de hevkariyê bike. Ger herêma ku van pêdiviyan tê de hene axa welêt be, wê hingê divê ew bikevin nav rêxistina civakî. Ev pêdiviyê bi tevahî bi pêşniyara

68                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

demokrasiyê ya ji bo rêxistina civakî re li hev dike. Ev
di xala de jî tê xuyang kirin. Ev tê vê wateyê ku demokrasî ne hilbijartinek ji bo gel e; ew pêdiviyek e.         
      3- Rêxistinên takekesî xwedî taybetmendiya hem hilberîna enerjiyê û hem jî bikaranîna wê wekî enerjiyê ne. Bi gotineke din, ew çavkaniyek dewlemendiyê ya hêja ye ku her kolonîzer dixwaze bi dest bixe.        

       Ji ber vê yekê, ev çavkaniya dewlemendiyê -ferdî- çawa tê birêvebirin?         

       Em dizanin ku têgihîştina giştî ew e ku mêjî ferdî kontrol dike. Lêbelê, mêjî organek e ku dikare laş li gorî teşwîqên ku hem ji hawîrdora rêxistinî û hem jî ji derveyî rêxistinê tên, rêve bibe. Mêjî bi rêya pergala demarî teşwîqan ji hawîrdora rêxistinî werdigire û li gorî wê laş rêve dibe. Mînakî, rêxistin dema ku birçî be, ferdî ber bi metbexê ve; dema ku sar be, ber bi sobeyê ve; û dema ku dixwaze razên, ber bi nivînê ve dişîne.     

       Bi kurtasî, mejî li gorî fermanên ji hawîrdora rêxistinî dixebite. Ev tê vê wateyê ku rêxistin hem patron û hem jî rêveber e, û mejî di bin fermana rêxistinê de ye, ku fermanan dide. Ev normal e. Lêbelê, ev rola serokatiyê ya rêxistinê ne her gav derbasdar e. Ji ber ku mejî xwedî şiyana wergirtina teşwîqan ji derveyî rêxistinê jî ye. Vebûna mejî ji bo teşwîqên derveyî ji hewcedariya rêxistinê ya dabînkirina hewcedariyên xwe ji hawîrdora xwe tê.

        Ev taybetmendiya mêjî pêdiviyên rêxistinê pêk tîne; lêbelê, nayê gotin ku vebûna wê ya derve her gav ji bo berjewendiya rêxistinê ye. Bi rastî, em dikarin bibêjin ku ew bi piranî ji bo zirara wê ye; ji ber ku ev rêxistin, wekî ku me li jor behs kir.

RÊVEBERIYA PARTÎZΠ                                                             69 

       Mejî hebûnek e ku hem dikare enerjiyê hilberîne û hem jî wekî enerjî were bikar anîn. Ev yek mejiyê takekesî dike hedef ji bo kesên ku dixwazin xwediyê enerjiya dualî bin. Armanckirina mejiyê takekesî di heman demê de civakê jî dike hedef; girîng e ku ev yek ji bîr nekin.

        Mejî bi rêya hestan teşwîqên derveyî werdigire. Ger ev teşwîq bi armancên rêxistinê re li hev bikin, mejî bi dilxwazî ​​​​beden çalak dike. Ger teşwîq bi armancên rêxistinê re nakok bin, mejî li hember çalakkirina laş li ber xwe dide. Lêbelê, ev berxwedan bi şiyanên parastinê yên rêxistinê li dijî teşwîqên derveyî ve girêdayî ye. Mînakî, ger teşwîqa ku mejî werdigire jiyana takekesî tehdît bike û rêxistin ji şiyana parastinê bêpar be, mejî dê neçar bimîne ku li gorî teşwîqa derveyî tevbigere, her çend nexwaze jî. Bi kurtasî, ew rêxistinê dixe bin kontrola kesên ku teşwîqên derveyî peyda dikin. Ango, ew dibe rêveberê kesekî din, ne rêxistina ku ew jê re ye.        

       Gelek rê hene ku meriv bi rêya mêjî rêxistinekê bigire bin kontrola xwe. Hin ji van handeran bi rêya hêza hovane, gef û şantajê têne dayîn. Lêbelê, handera herî bibandor a ku ji mêjî re tê dayîn da ku rêxistinekê bigire bin kontrola xwe, gotin in; ji ber ku bi gotinan, bêyî ku rastî berxwedanekê were, gengaz e ku meriv kesek kontrol bike.

       Bo nimûne, hûn dikarin bi sozan kesan bixapînin; bi rêya medyayê rêveberiya têgihîştinê bikin; dijminan biafirînin û manîpule bikin; tiştan pîroz bikin û bihêlin ku mirov li dû wan bikevin; rêzê li wan bigirin û wan ber bi aliyê ku hûn dixwazin ve bibin.       

       Ez bawer dikim ku hin taybetmendiyên takekesî hene ku divê em di rêxistina xwe ya civakî de li ber çavan bigirin.Min hewl da ku vê yekê parve bikim;

70                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

ramanên hevpar nîşan didin ku li ber çavan girtina taybetmendî, hewcedarî û armancên takekesan di rêxistina civakî de pêdivîyek e. Ev pêdivî tê vê wateyê ku peymana civakî divê li ser armancên hevpar ên ku armanc dikin dabînkirina pêdiviyên xwezayî yên mirovan be. Ji ber ku armancên ku armanc dikin dabînkirina pêdiviyên xwezayî yên mirovan tenê armancên ku dikarin mirovên ji ol, ziman û nijadên cûda li hev bicivînin in. Wekî din, ne mimkûn e ku welatî di bin heman banî de bibin yek û eniyek yekgirtî ava bikin, wekî ku heta niha nebûye.       

       Bi kurtasî: Miletekî ku li dora armancên hevpar ne yek be û hevkariyê neke, nikare li ser kursiya desthilatdariyê rûne, her çend ew hemû karûbarên welêt bi bacên xwe fînanse bike jî. Miletekî ku hêza wî tune be ku li ser kursiya desthilatdariyê rûne, nikare fermanan bide parlementoya xwe, ku wekî mejiyê wan tevdigere, û ew nikare wê kontrol bike û rê li ber bikeve bin bandora teşwîqên derveyî bigire. Miletekî ku nikaribe parlementoya xwe ji teşwîqên derveyî biparêze, nikare xwe an berhemên xwe ji îstismarê azad bike, û ew nikare bi azadî û serbixwe bijî; ji ber ku karanîna çavkaniyên madî û mirovî yên welêt di destê parlementoyê de ye. Ev yek parlementoyê dike hedefa hêzên kolonyalîst ên ku xwediyê amûrên bihêz ên wekî pere, çek, teknolojî û medyayê ne.      

       Ji bo civakê parastina mêjiyê xwe (komê) ji teşwîqên derveyî hêsantir e ji parastina mêjiyê takekesekî, ji ber ku takekes nikare pêdiviyên xwe yên xwezayî ji hundir ve bi cih bîne. Ev yek takekes ji teşwîqên derveyî re bêparastin dike. Lêbelê, civak xwedî kapasîteya bicihanîna pêdiviyên xwe ji hundir ve ye. Bi gotineke din, girêdayîbûna wê bi cîhana derve re ji ya rêxistineke takekesekî kêmtir e.

HIKÛMETABÊPARTÎ 71 

      Rêxistineke civakî ya xurt a gel dê berxwedana parlementoyê li hember teşwîqên derveyî yên ku bi armancên rêxistinê re li hev nakin zêde bike. Berxwedana li hember teşwîqên ji derve dê bi hêza rêxistinkirî ya gel re rêjeyî be. Bi kêmanî, bê guman e ku gel dê ji rewşa xwe ya bêrêxistin a heyî berxwedanek mezintir nîşan bide.

       Rastî ev e ku gel qet nekariye bibe serwer (serwer) ku hem parlementoya xwe kontrol dike û hem jî diparêze, ku mêjiyê avahiya civakî ya li ser bingeha partiyên siyasî ye, ji teşwîqên derveyî. Ev ji ber ku partiyan, bi kiryarên xwe yên parçeker, rê li ber yekbûna gel di bin yek banî de û avakirina blokek desthilatdariyê girtine; wan mafê serweriya gel bi çalakiya çûna ser sindoqên dengdanê û dengdanê her 4-5 salan carekê sînordar kiriye.

      Rastiya xemgîn ew e ku bi qasî %85ê gel bawer dike ku ew tenê bi dengdanê dibin serwer (serok). Lêbelê, serwerî ne tiştek e ku bi yek kiryarek dengdanê were ravekirin.      

      Eger serwerî bi rêya dengdanê bihata bidestxistin;

   -Gel mafê diyarkirin, perwerdekirin, hilbijartin û çavdêriya rêbaz û mercên xebatê yên nûnerên xwe nade serokên partiyên siyasî.       

    -Ew ê nehêle ku beşek girîng a nifûsê bi rêya bendên hilbijartinê ji îradeya neteweyî were dûrxistin. 

      -Gel dê rê nede partiyên ku karmendên sivîl, hêza ajotina neteweyê, ji qada siyasî dûr dixin bi hinceta ku wan dikin dilsozên partiyê, karker, cotkar û esnaf bi kirinên wan wek dilsozên partiyê ji hev vediqetînin.

 

     72                                                                   M.Salih EKÎNCÎ

 

       -Ew qebûl nake ku siyasetmedar bikevin bin kontrola sermayeya kolonyal.

       Ew ê rê nede ku burokrat bibin dirêjkirinên partiyên siyasî.  

       -Ew qebûl nake ku partiyên siyasî temsîliyeta jinan li gorî hejmara nifûsa xwe sînordar bikin.        

         Ew ê destûr nede ku pêvajoya rêveberiyê bispêrin destên bêkêr û bêkalîfîkasyon.        

        Ew qebûl nake ku ciwan ji pêvajoya rêveberiyê dûr bikevin.        

       -Ew ê rê nede ku karûbarên herêmî û qanûnên wan ji raya giştî dûr bikevin.       

       -Ew ê rê nede hebûna partiyên siyasî û şaxên wan ên parêzgehê, rêxistinên civaka sivîl, ku beşên cûda yên nifûsê bi awayekî cuda birêxistin dikin, her beşek cûda dikin gef ji bo yên din, bi vî awayî rê li ber yekbûna gel di bin heman banî de digire.

       -Ew ê rê nede hebûna partiyên ku bi dabeşkirina beşên cûda yên nifûsê rê li ber rêxistina civakî ya ku ji hêla demokrasiyê ve tê pêşniyar kirin digirin, û bi vî rengî rê li ber gel digirin ku civîna nûneran birêve bibe û wê ji teşwîqên derveyî biparêze.      

       -Ew ê destûr nedaya ku mafên gelê ku hemû karûbarên welêt bi bacên xwe fînanse dikirin, hem wekî patron û hem jî wekî rêveber ji destê wan bê girtin, û di encamê de, çavkaniyên wan ên rewa yên dewlemendiyê bibin ganîmetên şer.  

 

HIKÛMETA BÊ PARTÎZÎ                                                            73 

 

    -Ew ê bêdeng nemîne dema ku çend kes dewlemendiya cîhanî kom dikin û bi mîlyonan kes feqîr, bêbext û bêhêvî dimînin.

       Ew ê rê nede hebûna sîstemên siyasî ku pêdiviyên bingehîn ên gel garantî nekin.      

       Ew ê bi şikandina rekorên bi mûçeya herî kêm bi mîlyonan dolarî razî nebe.       

      -Bi kêmanî ew ê li ber "nûneran" bi awayekî bindest nesekine; ew ê jaketa xwe bişkokan negirêde; ew ê xwe netewandiye û destên wan maç neke.     

       Rastî ev e, ji ber ku em ne xwediyê rêxistina civakî ya ku demokrasiyê xeyal dike ne, ne hêza me heye ku em hişê xwe wekî takekesan kontrol bikin û ne jî hêza me heye ku em parlamentoya xwe wekî civak kontrol bikin.
 
       Bi kurtasî, wekî gel, em ne patron û ne jî serdest in. Em ji serdestên ku pêvajoya ku li dijî me dixebite bi bacên me fînanse dikin û bi dengên me rewa dikin wêdetir tiştek nînin. Hem patron û hem jî serdest ew in ku dest danîne ser çavkaniyên madî û mirovî yên welêt.

 

 

 

 

 

 74                                                                        M.Salih EKÎNCÎ

 

        DEMOKRASÎYÊN ZER          

       Demokrasî! Ew strana ku her tim li ser lêvên her kesî ye; ew evîndarê sirrî ku em jiyana xwe lê digerin.     
       Berê, tenê qurbaniyan ew dixwestin, û çepgiran jî doza wê diparastin. Kesekî din nasnameya wê ya demokratîk îdîa nedikir. Wê demê, têkçûna demokrasiyê bi hejmara kêm a demokratan ve dihat girêdan, û bawer dikirin ku ew ê tenê dema ku piraniya dengan bi dest bikeve pêk were. Lêbelê, îro, ne tenê çepgir, lê di heman demê de neteweperest, muhafezekar, îdealîst, olperest, ateîst, dewlemend û xizan jî xwe wekî demokrat îlan dikin; ev îlan atmosferek diafirînin ku atmosferek pêşniyar dikin ku tê de demokrasî dikare geş bibe; lê dîsa jî, demokrasiya delal hîn xuya nebûye!      

       Ma ne balkêş e?       

       Hejmara Demokratan zêde dibe; piranîya hejmarî tê misogerkirin; lê demokrasiya delal hîn jî xuya nake.       
     Eşkere ye ku di navbera demokrasiyê û hin demokratan de nelihevhatineke bingehîn heye.       

     Eşkere ye ku qaîdeyên demokrasiyê li gorî armancên hin kesan naguncin.       

      Bi vê rewşê re, ez nizanim ka ew dem ji bo eşkerekirina sedemên vê nelihevhatina xwînê dê ji bo bidestxistina demokrasiyê watedar be an na; lê bê guman ew ê ji bo têgihîştina ku hin demokrat xizmeta kê dikin kêrhatî be. 

 

HIKÛMETA PARTÎZAN                                                              75 

      Lê berî her tiştî, divê bi zelalî were destnîşankirin ka demokrasî çi ye û çi nîne. Ji ber ku bi dehan cureyên demokrasiyê hatine sûkê, wek "Pluralîst, Piraniyanparêz, Civakî, Populîst, Lîberal, Parastvan, Radîkal, Pêşverû, Milîtan, Sîber, Nû, Atînayî, Parlamenter, Pluralîst, Pîşesazî, Pêşveçûnî, Nûnerî, Marksîst, Plebîsîtar, Rasterast, Nîv-rasterast, Lihevhatî, Kêm-şîddet, Delegasyonî, Lihevhatî-bingeha, Şêwirmendî, modela Westminster," û her yek ji wan bûye sedema têgihîştin, helwest û tevgerên cûda.       

       Ev demokrasiyên ku dibin sedema têgihîştinên cuda, ji aliyê dîtina tiştên ku di vî warî de diqewimin girîng in. Lêbelê, ew nikarin wekî pîvanek di nirxandinan de werin pejirandin; ji ber ku demokrasî têgehek gerdûnî ye ku hemî mirovahiyê eleqedar dike. Ji ber ku ew gerdûnî ye, standardek wê ya diyarkirî heye. Ji ber vê yekê, ne mimkûn e ku peyva demokrasiyê bi zêdekirina rengdêrên cûrbecûr rexne li xwe were girtin, herêmî bibe, an jî bibe amûrek ji bo xizmeta kesekî. Ev tê vê wateyê ku tenê pîvana ku dikare di nirxandinan de were bikar anîn têgeha demokrasiyê di forma wê ya herî paqij de ye. Lêbelê, di pênasekirina vê têgehê de zehmetî hebûn û hene; ji ber ku, piştî lêkolînê, tê dîtin ku ew bi du awayên cûda tê pênasekirin.           

       Pênaseyeke demokrasiyê "formeke rêxistina civakî ye ku tê de kontrola siyasî rasterast di destê gel de ye, an jî nûnerên wan ên bi rêkûpêk hatine hilbijartin, û hemû welatî bêyî ku rewşa wan a civakî û aborî li ber çavan bigirin, wekhev têne hesibandin" e.       

      Di guhertoyek din de, ew wekî "termek ku ji hevberkirina peyvên Yewnanî 'demos', ku tê wateya gel, û 'kratos', ku tê wateya desthilatdariyê pêk hatiye" tê binavkirin. Ev têgeh wekî "formek rêveberiya siyasî

76                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

ku tê wateya desthilatdariya gel, hukimraniya ji aliyê gel ve" hatiye pênasekirin.      

       Lêbelê, ne tenê ew rastî ye ku têgeha demokrasiyê bi du awayên cuda tê pênasekirin ku têgihîştinan ewqas nehevseng dike. Her wiha têgeha bi navê demokrasiyê heye ku niha di meriyetê de ye. Dema ku em li vê alî dinêrin, tê dîtin ku pêvajoyek tê meşandin ku civakê dike nav kampên dijber, hêza gel bi rêya dengan ku her 4 an 5 salan carekê têne dayîn nîşan dide û partiyên siyasî wekî serdestên rewa yên civakê dibîne. Rastiya ku têgehek bi yek wateyê bi du awayên cuda tê pênasekirin û pêvajoyek ku xwezaya wê ne diyar e jê re demokrasî tê gotin, bê guman pirsgirêkek e ku divê were derbaskirin. Lêbelê, ji bo derbaskirina vê pirsgirêkê, ne hewce ye ku meriv rêyek dirêj û tevlihev a nirxandina her pênaseyê û pêvajoyê bi serê xwe bike. Ji bo eşkerekirina tiştê rast, bes e ku meriv ji nû ve li pênaseyên rêxistin û rêveberiyê binêre.        

       Me berê destnîşan kir ku rêxistin wekî pêvajoya çalakiyê ji hêla mirovên ku ji bo bidestxistina armancên hevpar ên taybetî têne cem hev tê pênase kirin, lê rêveberî wekî pêvajoyek ku ji hewcedariya pêkanîna kar û operasyonên rêxistinê bi rengekî plansazkirî derdikeve holê tê pênase kirin.         

       Li gorî pênaseya me ya rêveberiyê, pêvajoyên siyasî li welatên ku nifûsa wan di bin alên partiyên cuda de dabeş bûye ne rewa ne, ji ber ku rêxistineke civakî tune ye ku wê pêvajoyê rewa bike. Ji ber vê yekê, dengên ku her 4-5 salan carekê têne dayîn, ji bilî pêşvebirina polîtîkayên kesên ku dixwazin pêvajoyên ne rewa rewa bikin, ti armancek din bi kar naynin. Ev tê vê wateyê ku di nav avahiya heyî de, deng nîşana hêza gel nînin; berevajî vê, Ev tê vê wateyê ku gel tenê wekî kesayetên ku xizmeta desthilatek neqanûnî dikin, tê kêmkirin.

HIKÛMETA BÊ PARTÎZÎ                                                             77  

       Bi kurtasî, ne mimkûn e ku gel desthilatek rastîn a gel û pêvajoyek rêveberiya siyasî ya rewa hebe ku ew bikaribe bi rêya dengdanê kontrol bike; ji bo ku ev gengaz be, ew hewce ne ku xwe bi awayekî civakî rêxistin bikin.

       Wekî din, ew rastiyek zanîn e ku welatî neçar in ku beşdarî rêxistina civakî bibin da ku hewcedariyên xwe yên bingehîn bicîh bînin.        

       Ev rastî bi tevahî li gorî pêşniyara rêxistina civakî ya di pênaseya demokrasiyê de ye ku me li jor yekem behs kir. Ev tê vê wateyê ku pênaseya rastîn a demokrasiyê ew e ku rêxistina civakî pêşniyar dike. 

       Bêguman, zêdetirî bîst pênaseyên demokrasiyê yên ku li jor hatine rêzkirin, ji bo ku rê li ber gel bigirin ku li ser mijara demokrasiyê lihevkirinek çênebe, hatine afirandin û ji raya giştî re hatine pêşkêşkirin. Ev yek ji sedemên herî girîng e ku çima demokrasiya pêşniyarkirî heta roja îro nehatiye pêkanîn. Lêbelê, ev ne tenê sedem e. Her wiha rastiyek heye ku ew kesên ku ji rêziknameya damezrandî, an jî rasttir ji bêserûberiyê sûd werdigirin, polîtîkayên ku yekîtiya armanca gel têk dibin, pêk tînin. 

       Ew rastî ku welatiyên ku îro armancên hevpar ên pir realîst parve dikin, wek dabînkirina pêdiviyên xwe yên bingehîn, di bin sîwana demokrasiyê de rêxistin dibin lê di şûna wê de li aliyên dijber in, ji bo me mînakek têrker e ku em bibînin ku ev polîtîka têne bicîhanîn.

      Mînaka herî îdeal ji bo nîşandana ka ev polîtîka çawa têne bicîhanîn, ew e ku di navbera karker û kardêran de çi diqewime. Wekî ku tê zanîn, li şûna ku mafên karkeran garantî bikin, kesên ku di nav pergala

78                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

siyasî de desthilatdar in, ne ecêb e ku ew di bin dilovaniya kardêran de hiştine. Ev yek her karkerê ku armanc dike ku ji bo keda xwe tezmînatek adil bistîne, mafên xwe yên kesane baştir bike û van mafan li hember kardêrên xwe biparêze, lê hêza wî/wê tune ku bi tena serê xwe van armancan bi dest bixe, neçar kiriye ku di bin sîwana tiştê ku em jê re dibêjin sendîka, xwe bi rêxistin bike.       

       Mixabin, ev sendîka di kirina yek banî de ji bo ku hemû karkerên xwedî armancên hevpar di bin yek banî de bicivînin, nekarîne. Ev ji ber wê yekê ye ku kardêran, ji bo ku hêza sendîkayên ku li dijî pergala wan a îstismarkirinê derketine bişkînin, gelek îmtiyaz dane hin karkeran û yên ku ew dikarin wan qezenc bikin di bin navê "sendîkayên zer" de kom kirine. Van polîtîkayên kardêran ne tenê yekîtiya armancê di navbera karkeran de ji holê rakirin, lê di heman demê de bûn sedema ku ew bibin du kom - yên ku piştgiriyê didin sendîkayan û yên ku piştgiriyê didin sendîkayên zer - û bibin aliyên dijber.    

       Bi kurtasî, dabeşkirina karker û welatiyan bo nav kampên dijber ne tesaduf e. Zîhniyeta ku hewcedariya destwerdana yekîtiya karkeran dibîne, ne tenê nekariye pêkhatina hêzek ewqas mezin wekî demokrasiyê, ku yekîtiya welatiyan temsîl dike, tehemûl bike, lê heta îhtîmala wê jî tehemûl nekiriye, û her tiştê ku di destê wê de ye kiriye da ku yekîtiya armancê di navbera welatiyan de ji holê rake.       

       Rastî ev e ku her çend hewcedariya demokrasiyê di nav welatiyên mexdûr de berdewam dike jî, ew kesên ku ji bêserûberiya heyî sûd werdigirin jî hewce ne ku pêşî li her rêxistineke civakî ya potansiyel bigirin. Ji ber ku Dema ku welatî di bin sîwana demokrasiyê de ji bo bidestxistina armancên xwe yên hevpar dicivin, ew ê bi hevgirtineke dilxwazî ​​​​bicivin; ev

HIKÛMETA BÊ PARTÎZÎ                                                          79    

hevgirtin dê civatek bihêz biafirîne. Civatek bihêz dê derketina holê ya pergalek siyasî misoger bike ku çavkaniya wê ya hêzê gel e, û ji ber vê yekê tenê ji gel re berpirsiyar e û divê tenê xizmeta gel bike.       

       Dema ku pêvajoyeke rêveberiya siyasî derdikeve holê ku tê de gel mijar e;     

       Sîstema siyasî ya li ser bingeha partiyên ku rêxistinkirina gel di bin alayên cuda de li gorî siyaseta parçe bike û hukum bike teşwîq dikin, ku nahêlin welatiyan di bin yek banî de bibin yek û hêza parastina çavkaniyên dewlemendiya xwe bi dest bixin, û çavkaniyên dewlemendiya bêparastin ên gel monopolîze dikin, wan di bin dilovaniya hêzên ku ew pê ve girêdayî ne de dihêlin, dê hilweşe. Ev tê vê wateyê ku hêzên kolonyal dê îmtiyazên xwe winda bikin û bibin wekhev bi beşên ku ew îstismar dikin. Ev îhtîmal wan neçar dike ku polîtîkayên ku dê yekîtiya armancê di navbera gel de ji holê rakin bicîh bînin, û bi danasîna demokrasiyên zer û demokratên zer nav bazarê rê li ber welatiyan bigirin ku têgihîştinek yekgirtî ya demokrasiyê pêş bixin.        

       Ew rastî ku îro siyasetmedar polîtîkayên ku li gorî ol, ziman, an nijadê îmtiyazan didin hin koman bicîh tînin, rê li ber hin kesan vedikin ku îstismarkirina çavkaniyên welêt bikin mafekî xwerû, û van komên îmtiyazdar ji yên ku demokrasiyê dixwazin veqetînin, û ev pratîk bi tevahî li gorî hewcedarî û armancên hêzên kolonyal in, ji bilî delîla van çavdêriyan tiştek din nîne.

       Ev dîmena ku em di qada demokrasiyê de pê re rû bi rû dimînin e. Li aliyekî bindest, mexdûr û ew kesên ku ji bilî xwêdana eniya xwe tiştek ji bo hebûna xwe nînin hene, yên ku, ji ber ku tercîh dikin ku hewcedariyên xwe yên bingehîn bi rêbazên neexlaqî û

80                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

neqanûnî têr nekin, demokrasiyê wekî ku ji hêla Xwedê ve hatiye ferman kirin dixwazin; li aliyê din jî, bavên zalim hene ku her çek, pere, medyaya nivîskî û dîtbarî, teknolojiyê di destê xwe de digirin û demokratên zer di nav refên xwe de ne da ku vê daxwazê ​​asteng bikin.

       Eşkere ye ku bidestxistina demokrasiyê ne hêsan bû. Lêbelê, rast e ku demokrasî, ew tiştê delal, di warê garantîkirina pêşeroja hem takekesan û hem jî civakê de bêguherîn e. Eşkere ye ku daxwazên ji bo demokrasiyê ji komên marjînalîzekirî dê qet nemînin. Bê guman, daxwazên ji bo demokrasiyê ji rewşenbîrên ku bi ewlekirina pêşeroja civakê re eleqedar dibin jî dê berdewam bikin. Lê mixabin, bersiva ji bavên zalim dê her gav neyînî be.

       Cure, reng û tonê daxwazan dê şêweyê bersivan diyar bike. Ji ber ku daxwaz îro kêm caran ji bilindkirina pankartan wêdetir diçin, bersiv bi şiklê çopan, topên avê, gaza rondikrêj, avêtina çend kesan nav hucreyan, û berdana çend "demokratên zer" ên genetîkî guhertî - yên ku red dikin ku bi demokrasiyê re mijûl bibin bêyî ku şert û mercên ku bi "lê", "lêbelê" û "hîn" dest pê dikin lê zêde bikin û bêyî ku xetên sor xêz bikin - da ku raya giştî tevlihev bikin, têne dayîn.       
      Çareserî:

      Demokrasiyên zer ên guhertî û karê wan ew e ku demokrasiyê li gorî armancên kolonyalîstan şekil bidin. Ne li ser şîrovekirina tiştan bi awayekî diyarkirî ye, lê li ser dayîna baweriyê bi demokratên zer e.        

    Pêşkêşkirina piştgiriya darayî ji bo amûrên propagandayê yên hêzên ku xizmeta siyaseta "parve bike û hukum bike" dikin, bi coş pêşwaziya karwanên

HIKÛMETA BÊ PARTÎ                                                               81  

wan û çepik lêxistina axaftinên wan jî pratîkên nayên qebûlkirin in.        

     Ji bo bidestxistina armancên xwe yên derbarê cudahîyên etnîkî de, rêxistinkirina cuda di bin sîwanên cûrbecûr ên wekî komele, weqf, sendîka, partîyên sîyasî, civakên olî û yên wekî wan de, bi tu awayî ne li gorî destên hêzên li pişt polîtîkaya parçe bike û hukum bike ye.

       Çareserî:

       Ji bo ku em bibînin ku sûdwergirtina ji îmtiyazên ku bi îstismara kesên bêparastin hatine bidestxistin, di demeke dirêj de tê wateya avêtina civakê nav kûrahiyê û noqandina pêşeroja zarokên me di tariyê de;   

       Armanc ew e ku em nakokiyên xwe bidin aliyekî û peymana civakî ya jêrîn îmze bikin da ku li dora armancên hevpar ên ku bi rastî me bi hev re bînin yek, bibin yek.      

       Belgeya Lihevhatina Civakî:

    Bend 1 - Rêxistina civakî (demokrasî) ji bo dabînkirina pêdiviyên xwezayî yên welatiyan, wek xwarin, zayîn û jiyan, tê damezrandin.       

       Bend 2 - Çavkaniyên madî û mirovî yên welêt dê ji bo dabînkirina pêdiviyên xwezayî yên welatiyên wê werin bikar anîn, pêşxistin û parastin.

       Bend 3 - Her welatiyek dê di karanîn, pêşxistin û parastina çavkaniyên madî û mirovî yên welêt de xwedî erk, desthilat û berpirsiyariyeke wekhev be; û dê bi wekhevî beşdar bibe.  

82                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

 

       Bend 4 - Her welatiyekî maf heye ku bi awayekî azad armancên xwe yên têkildarî ol, ziman, nijad, mezheb, an zayendê xwe bişopîne, bi şertê ku ew vê yekê bi karanîna amûrên xwe bike û bêyî ku zirarê bide armancên wekhev ên yên din.      

       Bend 5 - Rêveberî û rêveberiya civakê dê bi qanûnan were rêkxistin; lêbelê, tu qanûnek nikare bi awayekî berevajî bendên çar madeyên yekem were derxistin.

       Divê civak vê peymanê an peymanek wisa îmze bike. Wekî din, qanûnên xwezayê dê hem îstîsmarkar û hem jî îstîsmarkar bi hev re di arşîvên dîrokê de veşêrin.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

HÊVBERIYA BÊALÎ                                                                   83 

 

 

       SIYASETA NEFERMÎ      

      "Siyaseteke nefermî heye."      

       "Wezîrê berê yê Dadê Cemil Çîçek derbarê siyaseta li Tirkiyeyê de şîroveyên balkêş kir. Çîçek got: 'Li Tirkiyeyê, ne tenê partiyên siyasî bi siyasetê re mijûl dibin. Qadeke siyasî ya nefermî jî heye. Di siyasetê de aktor hene ku her kes wan nas dike û nas dike. Raya giştî difikire ku ev aktor ew in ku hemû siyasetê dimeşînin. Lêbelê, saziyên din hene ku di siyasetê de pir bi bandortir in. (Di bernameyeke televîzyonê de ku ew nêzîkî 13 sal şûnda beşdar bû, heman wezîr van saziyan wekî dadweriya bilind, artêş, civakên olî û komên sermayeyê rêz kir.) Ew nayên dîtin; welatî her cûre neyînîtiyê bi kesên ku ew li pêş dibînin ve girêdidin. Em di cîhê ku ji yên din re li ser derenceyan maye de siyasetê dikin.' (Rojnameya Takvim - 26ê Hezîrana 2007an)       

       Dema min ev nûçe xwend, min heyecaneke bêwate hîs kir; ji ber ku daxuyaniyên di vê nûçeyê de ramanên di pirtûka min a "Hikûmeta Bê Partiyan" de, ku 16 meh berî weşandina nûçeyê hatibû weşandin, piştrast kirin.
     
      Divê min kêfxweş bibûya; lê min nekarî; berevajî vê, min taliya têgihîştina xelet a ewqas salan hîs kir; zêdetirî 20 salan, min bêwestan argûman dikir ku siyaseta nefermî heye. Ji ber vê yekê min her digot "Hikûmeta Bê Partiyan". Min digot "Hikûmeta Bê Partiyan" heta ku dengê min qerisî. Lê mixabin, heta demek berê, min nekarî kesî razî bikim.

84                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

       Dema min cara yekem got "Rêveberiya Bêalî", hin kesên li dora min kenîyan. Ji bo ku min aciz bikin. 

       Tew ew kesên ku nexwestin, an jî dixwestin bi nezakettir bin jî, nikarîbûn xwe ji kenê ragirin; ji ber ku, li gorî wan, partî hêmanên girîng ên demokrasiyê ne. Ji ber vê yekê, şêwazek jiyana demokratîk bêyî partiyan ne mimkun bû.      

    Lêbelê, rêbaza wekhevkirina partiyan bi demokrasiyê re ne rast bû; di sîstemekê de ku partî beşên cûda yên nifûsê di bin sîwanên xwe de bi awayekî cuda organîze dikin, û ji bo beşên cûda ne mumkin e ku têkilî daynin, hevdu nas bikin û baweriya xwe bi hev bînin, eşkere bû ku lihevkirina civakî nikare were bidestxistin, û ji ber vê yekê gel nikare beşdarî rêxistina civakî ya demokratîk bibe; li cihê ku demokrasî tune be, ne gel û ne jî nûnerên wan dikarin serwer bin; û li cihê ku gel û nûnerên wan serwer nebin, siyaseta nefermî dikare derkeve holê, û di encamê de, rêveberiya welêt dikare bikeve destê kesên ku siyaseta nefermî dikin.      

       Herwiha, eşkere bû ku her cûre bûyerên neyînî bi partiyan ve dihatin girêdan, partî ji ber van bûyerên neyînî berpirsiyar dihatin dîtin, û ji ber vê yekê, partî û namzetên nûnerên wan pir caran dihatin guhertin, lê tevî van guhertinan jî, ti pirsgirêk nehatin çareserkirin. Ji ber vê yekê, min zehmet dît ku fêm bikim çima mirovan van rastiyan paşguh kirin û israr kirin ku partiyan bi demokrasiyê re wekhev bikin.

       Lêbelê, tevî van zehmetiyan, min qet nefikirî ku dev ji ramanên xwe berdim; ji ber ku min bawer dikir 
ku bûyer bê guman dê di çarçoveya şert û mercên heyî de pêk werin, û bûyerên ku di çarçoveya şert û mercên heyî de pêk tên dê di pêşerojê de jî çêbibin, mîna ku di demên berê de qewimîn. Min dizanibû ku ev yek dê ne

HIKÛMETA BÊ PARTÎ                                                               85  

di berjewendiya giştî de be, ku mirov dê di dawiyê de bi rastiyê re rû bi rû bimînin. Lê bi rastî, min hêvî nedikir ku wezîrek berî her kesî vê yekê qebûl bike.      

       Ez bawer dikim ku rastiya siyaseta nefermî niha, qet nebe heta radeyekê, ji hêla raya giştî ve tê dîtin. Lêbelê, ez bawer nakim ku ew ji hêla rewşenbîran ve bi têra xwe tê nas kirin. Ger rewşenbîr bi têra xwe ji vê rewşê haydar bûna, an jî bixwestana ku haydar bin, nûçeya jorîn dê roja piştî weşandina wê di serê rojeva neteweyî de bûya; ji ber ku daxuyaniyên di nûçeya jorîn de, wekî "Ne tenê partiyên siyasî siyasetê dikin. Siyaseta nefermî jî heye," û "Em di cîhê ku ji yên din ên li derenceyan mayî de siyasetê dikin," ne celebê daxuyaniyan in ku bi hêsanî werin xwendin û red kirin. 

     Belê; daxuyaniyên wezîrê berê yên li ser hebûna siyaseta nefermî ne tiştek e ku meriv bi sivikî paşguh bike. Berevajî vê, ew mijarek e ku divê di serê rojeva welêt de be. Ew mijarek e ku divê bi baldarî were lêkolîn kirin û bi lezgînî were çareser kirin. 

      Vê yekê xeyal bikin: li aliyekî, gel, amade ye ku heke pêwîst be bi her awayî çavkaniyên welêt biparêze; yên ku bi xebat û hilberînê nirxê li çavkaniyên welêt zêde dikin; û yên ku wekî xwediyên (serokên) welêt têne hesibandin ji ber ku ew bi bacên xwe hemî karsaziyên li welêt fînanse dikin. Li aliyê din, siyasetmedarên partî hene ku li xwe mikur tên ku ew ji hêla gel ve hatine hilbijartin lê niha di derenceyan de, di cîhê ku ji hêla yên din ve hatiye hiştin de siyasetê dikin. Sazî hene ku ji me bi bandortir siyasetê dikin. Çima hûn me ji bo her bûyerek neyînî berpirsiyar dibînin? Li aliyê din, rêxistinên bêqeyd û bêalî hene ku têra xwe bi hêz in ku siyasetmedarên ku qaşo ji hêla

86                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

 

gel ve hatine hilbijartin bixin nav derenceyan.
Siyasetmedar. Niha ji min re bibêjin; di sîstemeke wiha de, gelo mimkun e ku dahata ku ji hêla welatiyan ve tê çêkirin vegere welatiyan?

     Di sîstemeke wiha de, gelo dengê gel û siyasetmedarên ku tê texmînkirin ku bi rêya wan dengan hatine desthilatdariyê, gelo dikarin bi ti awayî sûdê bidin welatiyan?

       Di sîstemeke ku ji aliyê partiyên siyasî ve tê birêvebirin de, gelo mimkun e ku gel xwedî serweriyê be?

       Ya herî girîng, çi feydeya israrkirina li ser vê sîstema li ser bingeha partiyên siyasî ye ku rê dide çalakiyên siyasî yên nefermî?

                                                            

 

 

 

 

 

 

 

 

HIKÛMETA BÊPARTÎ                                                                 87    

 

LÊGERÎNA DEMOKRASIYÊ LI ARENAYÊN PARTÎ  MÎNA LÎSTINA FUTBOLÊ LI SER DADGEHA BASKETBOLÊ YE

       Eger em bi pêşniyarekê re rû bi rû bimînin ku em li qada basketbolê futbolê bilîzin, bê guman em ê bi bêbaweriyê bertek nîşan bidin; ji ber ku em dizanin ku futbol û basketbol, ​​ku em pir ji nêz ve dişopînin, xwedî rêgez, alav û qadên cuda ne, û ji ber vê yekê futbol ji hêla taybetmendiyên xwe ve bi basketbolê re li hev nayê. Ji ber vê yekê me qet nedîtiye ku futbol li qada basketbolê were lîstin. Bê guman, em ê di pêşerojê de jî nebin şahidê wê. Lêbelê, ji bo ku em bibînin ka lêgerîna demokrasiyê li qadên partiyan tê çi wateyê, dê kêrhatî be ku maçek futbolê, her çend tenê bi awayekî hîpotetîk be jî, li qada basketbolê were lîstin.       

       Ger em li qada basketbolê futbolê bilîzin dê çi bibe?      

       1- Ji ber ku qad pir teng e, dê bêhejmar faul, birîndarî, kartên zer û sor hebin.

       2- Bi lingên xwe golan avêtin û temaşevanan kêfxweş kirin dê ne mumkin bibe.           

      3- Temaşevanên ku golek pîroz nakin pêşî mirmirandin dikin; berteka wan a destpêkê ber bi hakem ve ye, paşê jî ber bi tîma xwe ve.       

        4- Di maça duyemîn de, temaşevan tiştên biyanî diavêjin qadê; heke ev têrê neke, ew dest bi dagirkirina qadê dikin.       

 

88                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

       5- Di maça sêyem de, dirûşmeyên ku daxwaza îstifaya rêveberiyê dikin tên qîrkirin; avahiya klûbê tê êrîşkirin.        

       Tenê koma ku ji pêvajoyê razî ye, şîrovekarên werzîşê ne; ji ber ku ev pratîk gelek materyalê ji bo rexneyê dide wan. Lêbelê, piştî pirsgirêkên ku çêbûn, 
Temaşevan dê neçin maçan; pîşesazî dê îflas bike; û şîrovekar dê bêkar bimînin.       

       Xalên ku ez dixwazim bi mînaka futbolê ya jorîn ronî bikim ev in:     

       1- Ger maçek fûtbolê li qada basketbolê were lîstin, lîstikek bi navê fûtbolê dê nemîne. Lîstika ku li qada basketbolê tê lîstin dê hewceyê navekî nû be. Çawa ku me navê "Av" li madeya ku dema em du atomên hîdrojenê bi atomek oksîjenê re dikin çê dibe kir. 

       Ev yek ji bo demokrasiyê jî derbasdar e. Divê demokrasî bi rêbazên ku li gorî pênaseya wê ne, were bicîhanîn. Ger hûn hewl bidin ku demokrasiyê bi rêbazên ku li gorî pênaseya wê ne bicîh bînin, demokrasî winda dibe; pratîk vediguhere tiştekî din. 

       2- Her kesê di nav sektorê de dibîne ku lîstina futbolê li qada basketbolê dê bibe sedema pirsgirêkên ku dikarin bibin sedema îflasa sektorê; ji ber ku her kes di derbarê mijarê de xwedî agahdariya têr e. Ji ber vê yekê rêya xelet a lîstina futbolê li qada basketbolê nehatiye girtin.        

       Ev çavdêriyên jorîn nîşan didin ku pêwîst e em xwedî zanîna têrker a li ser demokrasiyê bin; wekî din, em ê bibin sedema pirsgirêkên civakî ku dê civakê ber bi hilweşînê ve bibin. Ev hişyarî û bîranîn pir girîng in;

RÊVEBERIYA BÊPARTIYAN                                                      89  

ji ber ku tiştê ku di xetereyê de ye ne sektorek e, lê pêşeroja me ya civakî ye.        

       Ji ber vê yekê, wekî welatiyan, gelo em têra xwe xwedî zanîna demokrasiyê ne?

     Dê kêrhatî be ku pirsek din li ya jorîn were zêdekirin: em bi têgeha demokrasiyê çi fêm dikin? Ji ber ku rêya ber bi pênaseya rastîn a demokrasiyê ve bi zêdetirî bîst "demokrasiyên zer" ve girêdayî ye, û ew vediguherîne labîrentekê. Mixabin, ev xefik bûye sedem ku her welatiyek tiştên cûda bi têgeha demokrasiyê fam bike, û rê li ber wan vekiriye ku li ser pênaseya wê ya rastîn li hev bikin. Bi kurtasî, van "demokrasiyên zer", ku dibin sedema têgihîştinên cûda, rê li ber me girtine ku em li ser pênaseya rastîn a demokrasiyê zanînê bi dest bixin.       

      Delîla herî bi bandor ku têgihîştina me ya kêmasiya demokrasiyê nîşan dide ew e ku raya giştî baweriya xwe bi derewa zêrîn a ku dibêje "partî hêmanên girîng ên demokrasiyê ne" aniye û li ser bingeha vê baweriyê, hewl dide demokrasiyê bi rêya partiyan bicîh bîne. 

       Lêbelê, kiryarên partiyên siyasî yên ku beşên cûda yên civakê parçe dikin, rê li ber rêxistina civakî ya ku demokrasî pêşniyar dike digirin. Ji ber vê yekê, partiyên siyasî ne hêmanên girîng ên demokrasiyê ne, lê belê ew hêzên li pişt siyaseta parçe bike û hukum bike ne.         

     Her çiqas gel hewceyî rêxistina civakî ya ku demokrasî xeyal dike be jî, ne henek e ku ew partiyên parçeker wekî hêmanên girîng ên demokrasiyê dibînin û wan pîroz dikin; ev an nezanî ye an jî nexweşiyeke civakî ye. Ger ev tevger ji nexweşiyekê be, tiştek

90                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

 

nemaye ku meriv bêje, "Bila Xwedê alîkariya me bike"; lê heke ew ji nezanîyê be, çareserî pir hêsan e. Reçete pêşniyara demokrasiyê ye ji bo rêxistina civakî ku hemî welatiyan wekhev dibîne. Ew tê wê wateyê ku meriv qebûl bike ku partiyên parçeker bi tevahî li dijî yekkirina demokrasiyê ne.

        Bi kurtasî, demokrasî li cihê ku partiyên siyasî hene nikare hebe; ji ber ku partî parçe dikin, lê demokrasî yekgirtî ye. Ji ber vê yekê, partî û demokrasî xwedî taybetmendiyên hevbeş nînin.

       Demokrasî û partiyên siyasî bi qasî futbol û basketbolê cihêreng in. Ger bi rastî demokrasî tê xwestin, gava yekem ew e ku dev ji lêgerîna demokrasiyê di nav qadên partiyan de were berdan. Hewldana ji bo bidestxistina demokrasiyê bi rêya partiyan ne cuda ye ji hewildana lîstina futbolê li qada basketbolê.

       Bêguman pirsgirêkên civakî yên ku em îro pê re rû bi rû dimînin, ji encamên hewildana pêkanîna demokrasiyê bi rêya partiyên siyasî ne ku civakê parçe dikin û di heman demê de rê li ber siyaseta nefermî vedikin.

       

 

 

 

 

HIKÛMETA BÊPARTÎZ                                                           91

 

 

 

       BERPIRSIYARIYA DENGDÊR

       Birêzên Dengdêr: ---      

       Eger hûn xwediyê welatekî bin ku xweza tê de pir comerd bûye, welatekî ku di warê çavkaniyên madî û mirovî de xwe bi xwe têr dike; eger hûn bi keda xwe ya rewşenbîrî û fîzîkî nirxê li van çavkaniyan zêde bikin; eger hûn hemî karûbarên welatê xwe bi bacên xwe fînanse bikin; wê hingê hûn bi xwezayî hêvî dikin ku asta jiyana we bilind bibe. Ger, berevajî vê bendewariyê, hin ji we bêkar û birçî bin; ger karkerên we nikaribin ji xeta xizaniyê birevin; wê hingê, ji bo ku hûn avahiya xwe ya civakî biguherînin, ku di bingeh de girseyek ji mirovan e, divê hûn pêşî ji partiyên siyasî xilas bibin. Ji ber ku ev encam tê vê wateyê ku partiyên siyasî yên ku desthilatdariya birêvebirina çavkaniyên welatê we digirin û heta wê astê çûne ku pargîdaniyên dewletê firotine, ne rêxistinên ku ji bo berjewendiya gel dixebitin in, û ku rêxistinek we ya demokratîk tune ku bikaribe vê meylê rawestîne.       

       Bêguman delîla herî girîng ku nîşan dide gel rêxistineke demokratîk a ku bikaribe pêvajoyek li dijî wan rawestîne tune ye, ew rastiya ku ew di bin sîwana komeleyan, weqfan, sendîkayan, civakên olî û rêxistinên sivîl ên wekhev de bi awayekî cuda hatine rêxistin kirin e. 

       Bêguman, siyaseteke xapînok tê meşandin ku zihniyeta "her kes xwe bi xwe birêve dibe" teşwîq dike. Lêbelê, demokrasî rêxistinên cuda ji bo her komekê

92                                                                         M.Salih EKİNCİ

pêşniyar nake ku xwe bi xwe birêve bibe; berevajî vê, ew rêxistineke gelêrî ya bihêz û hevgirtî pêşniyar dike ku mafên hemûyan garantî dike.

        Bi kurtasî, rêxistinkirina cuda ya her beşek ji nifûsê li dijî prensîbên demokrasiyê ye. Wekî din, ew kesên ku çavnebariya çavkaniyên welêt dikin, rêxistinên qaşo civaka sivîl diafirînin da ku li dijî yên bi niyeta baş derkevin, bi vî awayî wan li dijî hev radikin û dikin xizmetkarên siyaseta "parve bike û hukum bike". Ji ber vê yekê, hêvîkirina ku rêxistinên civaka sivîl ên ku hawîrdorek dijî prensîbên demokrasiyê diafirînin û di nav lepên siyasetek xapînok de asê mane, rê li ber rêxistina civakî bigirin, hem neheqî ye ji bo wan û hem jî ji xapandina xwe wêdetir tiştek nîne.

       Rastî ev e, hilbijêrên min ên hêja: di pêvajoya rêxistina civakî de, hêmanên sereke yên ku divê em li ser wan bisekinin ne rêxistinên civaka sivîl in. Hêmanên sereke yên ku divê em li ser wan bisekinin hilbijêrên bêrêxistin in. An jî, ew kesên ku bêyî rêxistinê nikarin deng bidin. Ger divê em behsa rêxistineke civaka sivîl bikin, divê ew ne kesek din be ji bilî rêxistina hilbijêran. Ji ber ku ew hilbijêr e ku bi rêya dengdanê çavkaniyên madî û mirovî yên gel dispêre kontrola yên din. Ji ber vê yekê, hilbijêr di serî de berpirsiyarê karanîna çavkaniyên madî û mirovî yên gel e. Ev ne mijarek hêsan e ku bi dengdanê were avêtin. Ya ku di xetereyê de ye ne spartina çend quruşan ji kesekî re ye; ne jî çend milyar; ew tevahiya dewlemendiya welêt e ku em spartin. Ew pêşeroja zarokên me ye ku em spartin; ew çarenûsa welêt e.     

       Belê; hilbijêr berpirsiyarê sereke yê pêşeroja gel û welêt in. Ji ber berpirsiyariyê, divê ew di bin yek sîwanê de xwe birêxistin bikin. Ev rêxistin divê ji laboratuarên li her parêzgehê pêk were ku pêvajoyên

HIKÛMETABÊPARTÎZΠ  93 

rêveberiya siyasî lêkolîn dikin. Divê ev laboratuar zanyarên pispor bikar bînin da ku li kêleka dengdêran bixebitin; divê ev zanyar pergalên rêveberiya heyî lêkolîn bikin û teşhîs bikin, di heman demê de modelên pergalên alternatîf pêşve bibin. Divê dengdêr li ser encamên hatine bidestxistin werin agahdarkirin, perwerdekirin û ronîkirin. Wekî din, çirandina por, lêdana çokan û gilî û gazindên li qehwexaneyan û li ber televîzyonan piştî her hilbijartinê dê bêkêr bin, mîna ku heta niha nebûye.

       Binêrin em di çi rewşê de ne!

     Ma em, hilbijêr, ne ew kes in ku îro avahiya belavbûyî ya raya giştî, ku em dikarin jê re bibêjin girseya hişk, wekî avahiyek demokratîk dibînin; yên ku, tevî hemî neyînîtiyê, li avahiyek alternatîf nagerin; yên ku, dema ku dibînin ku tişt baş naçin, bi guhertina namzetên nûner an partiyan razî dibin; û yên ku, tevî ku dubare dibînin ku pirsgirêk bi guhertina nûner an partiyan nayên çareser kirin, hîn jî bawer dikin ku dengên ku wan dane an partiyên ku wan deng dane wan dê ji bo çareserkirina pirsgirêkan bes bin?

       Ma em, hilbijêr, ne ew in ku bi def û qurbaniyan pêşwaziya partiyên ku rê li ber rêxistinbûna xurt a gel li dora armancên hevpar digirin; partiyên ku gel bêrêxistin dihêlin, dibin sedema ku dewlemendî û çavkaniyên wan bêparastin û li ber îstismarkirinê bêparastin bimînin?

       Ma ne em, hilbijêr in, ku nikarin ji bandora çanda pevçûnê ya ku ji hêla partiyan ve hatî afirandin birevin; ji ber vê yekê pêvajoyên hilbijartinê wekî derfetek ji bo têkbirina beşên cûda yên civakê dibînin; û ji ber vê sedemê, berjewendiyên hevpar ên gel ji bo

94                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

berjewendiyên xwe û berjewendiyên partiya ku em piştgirî didinê paşguh dikin?

        Ma em ne ew dengdêr in ku hesab dikin ka çawa dengên xwe di hilbijartinan de veguherînin pere; yên ku dengên xwe li gorî pakêtên alîkariyê yên ku em distînin bikar tînin; û yên ku ji bilî peydakirina kar ji xizmên xwe re an jî sûdwergirtina ji avantajên desthilatdariyê tiştekî din nafikirin?

     Ma em ne ew in ku qaşo nûnertiya dezgeha biryardanê ya gel dikin; lê di rastiyê de, em tewra nayên texmînkirin ku em bizanin ka em çawa dengên xwe bidin?

       Ma em, hilbijêr, ne di rewşek wisa de ne ku em ji bilî rewakirina kiryarên kesên ku zehmetiyên ku gel pê re rû bi rû ye, tiştekî din nakin?

       Ma ne pir baş dibe ku îro rêxistineke me ya bihêz û hevgirtî hebûya ku bikaribûya avahiya heyî lêkolîn bike; endamên xwe seferber bike da ku dema pêwîst be avahiyek alternatîf biafirîne; û bi vî awayî me hilbijêran, ku niha tenê di roleke piştgirîyê de ne, bigihîne statuya hilbijêrên rêzdar?                                                         

       Divê neyê jibîrkirin ku hilbijêrên belavbûyî, yên ku nikarin hêzên xwe bikin yek, nikarin ji bo namzetên ku nûnertiya gel dikin, diyar bikin, hilbijêrin, çavdêriyê bikin, hesab bipirsin, an jî, ger hewce bike, avahiyek alternatîf biafirînin.

       Ji ber vê yekê, divê "Rêxistina Dengdêrên Gel" di zûtirîn dem de were damezrandin. Armanca yekem a vê rêxistinê divê ew be ku ji partiyên siyasî yên ku rê li ber rêxistinbûna gel li dora armancên hevpar digirin û kiryarên wan gel gihandine ber karesatê xilas bibe.

HÊZDARÎYA PARTÎZAN                                                              95     

Wekî din, dengên ku ji bo destkeftiyên demkurt ji partiyan re têne dayîn dê têrê nekin ku keştiya ku em hemî lê ne ji binavbûnê dûr bixin. 

        

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

96                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

 

 

 

     PAYTEXT- SÎSTEM- HILBIJARTÎ- DEWLETA HILBIJARTÎ

       Sermaye, sîstem, yên ku hatine hilbijartin û yên ku hildibijêrin, beşdarên di pêvajoya birêvebirina welatan de ne, hin bi fermî, hin jî bi nefermî. Wekî ku tê zanîn, kontrola çavkaniyên madî û mirovî yên welatan di destê van beşdaran de ye. Mixabin, bi demê re, van beşdaran rê dane ku sermayeya gerdûnî bigihîje wê astê ku çavbirçîtiya serweta welatan bike, di heman demê de têgehên wekî xeta xizaniyê û xeta birçîbûnê bi nifûsê re bidin nasîn. Ji ber vê yekê, têgihîştina avahî û têkiliyên van beşdaran û girtina tedbîran li gorî wê ji bo gelên her welatekî girîng e. Wekî din, parvekirina çavkaniyên neteweyî di navbera beşdaran de wekî ganîmetên şer, xizaniya zêde ya gel, xizanî ku dibe sedema nearamiya navxweyî, nearamiya navxweyî ku destwerdanên derveyî vedixwîne, û di dawiyê de, welatên ku bi krîzên hebûnî re rû bi rû ne, dê neçar bin. Krîzên hebûnî yên ku di dîroka nêzîk de li gelek welatan hatine jiyîn, vebijarka gotina "ew ê bi me neyê" ji holê rakiriye.

       Li gorî pisporên ku rewşa heyî ya sermayeya cîhanî lêkolîn kirine, mezinahiya wê gihîştiye rêjeyên tirsnak. Raporteke dawî ya li ser BBC News Turkish diyar kir ku %1ê nifûsa cîhanê ya herî dewlemend xwediyê %82ê dewlemendiya cîhanî ye. Ev tê vê wateyê ku %99ê nifûsa cîhanê neçar e ku tenê bi %18ê xwe bijîn. 

HIKÛMETA BÊ PARTÎ                                                             97       

      Îro, kapîtalîstên cîhanî bi eşkereyî gefê li hikûmetên neteweyî dixwin, li welatên ku çavkaniyên dewlemendiya wan dixwazin şerên navxweyî didin destpêkirin, û niyeta xwe ya guhertina rêveberiyên neteweyî yên cûrbecûr radigihînin.
Ew rastiya ku ew bêyî ku xwe veşêrin jî bi eşkereyî diaxivin, ew mirovan neçar dikin ku ji welatên xwe koç bikin, ew bêdengiya hikûmetên cûrbecûr ên neteweyî li hember komkujiyên zarok û sivîlan misoger dikin, û ew roj bi roj gelên cîhanê mehkûmî birçîbûnê dikin, hemî delîlên mezinbûna xetereyê ne. Delîl hebûna împaratoriyek kapîtalîst a cîhanî eşkere dikin ku navê wê hîn nehatiye eşkerekirin. Ger di demek nêzîk de her welatek bibe parêzgehek vê împaratoriyê, ger her welatekî navên şîrketan lê werin dayîn, û ger zarokên cîhanê neçar bimînin ku di bin alên şîrketan de sirûdên şîrketan bibêjin, dê ne ecêb be. Wisa xuya dike ku zarokên bêguneh ên cîhanê bedel dane, û pêşeroja nifşê nû ji dest wan hatiye girtin.

       Gelên cîhanê neçar in ku ji bo rewşa ku ew pê re rû bi rû ne çareseriyek bibînin. Lêbelê, ji bo dîtina çareseriyekê, divê pêşî sedemên vê rewşê werin destnîşankirin. Di destpêkirina vê lêgerîna sedeman de, kêrhatî ye ku meriv hin xalan li ber çavan bigire ku dê ronî bike ser vê lêgerînê. Yek ji van xalan, û ya herî girîng, pênaseya mirovahiyê ye. Girîngiya vê pênaseyê ji wê rastiyê derdikeve holê ku mirov hem mijara vê mijarê ne û hem jî xwedî avahiyek in ku wekî mînakek ji bo rêxistina civakî xizmet dikin.

       Pêkhateya mirovan ku wekî mînakek ji rêxistina civakî xizmet dike li jêr tê vegotin.

       MIROV: Mirov pêvajoya çalakiya organan e ku ji bo pêkanîna pêdiviyên xwe yên xwezayî, wek xwarin, zayîn û mayînde, tên cem hev.

98                                                                        M. Salih EKİNCÎ

 

       Bi gotineke din, mirov organîzasyonek e ku di hundirê xwe de organên cûrbecûr dihewîne.

       Pêkhateya rêxistinî ya laşê mirov, ku ji organên cuda pêk tê, mînakek îdeal e ku îspat dike ku mirovên ji ol, ziman, nijad û mezhebên cuda dikarin di bin yek sîwanê de werin rêxistin kirin.

       Faktorek din ku dê li ser lêgerîna sedeman ronî bike, pênaseya demokrasiyê ye. Dema ku hûn li ser înternetê digerin, hûn rastî 23 pênaseyên demokrasiyê tên. Ne neheq e ku meriv 22 ji van wekî "demokrasiyên zer" bi nav bike, ji ber ku ew li ser rêya pênaseyeke rastîn a demokrasiyê labîrentekê diafirînin, û dibin sedema tevliheviyê li ser têgehê. 

       Divê tu pênaseyeke ku bi xwezaya mirovan re ne lihevhatî be neyê qebûlkirin. Pênaseya rastîn a demokrasiyê ku bi xwezaya mirovan re lihevhatî ye li jêr hatiye dayîn.  

       "DEMOKRASÎ: Cureyek ji rêxistina civakî ye ku tê de kontrola siyasî rasterast ji hêla gel ve an jî ji hêla nûnerên ku di navberên birêkûpêk de têne hilbijartin ve tê meşandin, û tê de her takekes bêyî ku paşxaneya wan a aborî û civakî li ber çavan were girtin, wekhev tê hesibandin."

       Ev pênase pêşniyar dike ku divê hemû beşên cuda yên di nav civakê de di bin yek sîwanê de werin organîzekirin, mîna ku organên cuda yên di laşê mirov de di bin yek sîwanê de têne organîzekirin. Bê guman, armancên hevpar ji bo ku mirovên cuda di bin yek sîwanê de werin organîzekirin pêwîst in. Armancên hevpar ên wekî dabînkirina pêdiviyên xwezayî yên wekî xwarin, zayîn û jiyan, vê hewcedariyê pêk tînin. Divê

HIKÛMETA BÊ PARTÎ                                                             99   

neyê jibîrkirin ku ev armanc ne tenê ji bo mirovan, lê ji bo hemû zindiyan hevpar in. Ma ev ne sedema bingehîn a jiyana mirovan e?

      Dema ku bingeha peymana civakî li ser van armancan were avakirin, her takekes dê bi zanebûn û 
bi dilxwazî ​​​​hemû enerjiya xwe ji bo vê rêxistinê terxan bike. Ji ber ku yekîtiya armanc, hevkariyê û hêza mirovan di bin yek banî de dê hêzê bide wan ku çavkaniyên xwe ji îstismarkirinê biparêzin û wan ji bo berjewendiya xwe bikar bînin. Bi kurtasî, 
eniyek yekgirtî di bin yek banî de ne tenê dê hewcedariyên bingehîn ên mirovan garantî bike, lê di heman demê de berxwedana welêt li hember zehmetiyan jî zêde bike. 

        Xalek din a ku divê were hesibandin pênaseya "şef" e. Wekî ku tê zanîn, şef kesek e ku cihê kar fînanse dike û ava dike. Cihê kar ji bo bidestxistina armancên şef tê avakirin. Cihê kar li gorî plan, bername, pergala kar a damezrandî û fermanên şef tê xebitandin. Ji ber vê yekê, ev tê vê wateyê ku şef di heman demê de rêveber e jî. Ev yek hewce dike ku şef jî xwediyê taybetmendiyên rêveberiyê be. Karmendên wekî rêveber û alîkarên rêveberan li cihê kar ne rêveber in, lê ew kesên ku rêveberiyê dikin in. Bi gotineke din, ew karmendên ku rêwerzên şef pêk tînin in. Şefek baş bi taybetmendiyên rêveberiyê karê xwe li ser daneyên zanistî ava dike. Mînakî, berî ku cihê kar ava bikin, ew ji saziyên pispor raporek gengazbûnê di derbarê karsaziya plansazkirî de dixwazin û cihê kar li gorî vê raporê ava dikin. Wekî rêveberek, ew ji nêz ve kar dişopînin û çavdêriyê dikin, dema ku pirsgirêkan dibînin tavilê mudaxele dikin, sedemên pirsgirêkan dibînin û wan rast dikin. Wekî din, ew hem taybetmendiyên xwe yên şef û hem jî yên rêveberiyê ji karmendên wekî rêveber û alîkarên rêveberan winda

100                                                                       M.Salih EKÎNCÎ

dikin, ku dibe sedema hilweşîna rêziknameya damezrandî.

       Ev rewş ji bo hikûmetên neteweyî jî derbas dibe. Tenê cudahî ev e ku hikûmetên neteweyî gelek patron hene. Ango; ew kesên ku dixebitin, hilberînin û nirxê li çavkaniyên welêt zêde dikin.

        Ew gel in ku bi rêya bacên xwe veberhênanên li welêt fînanse dikin. Ev tê vê wateyê ku gel patron e. Di pergalên hilbijartinê de, hêza gel a ku bibe patron ji hêla hilbijêran ve tê bikar anîn. Ji ber vê yekê, hilbijêr, ku patron in, divê zanîna têr di derbarê pêvajoya rêveberiyê de hebe. Ya girîngtir, ji bo ku karûbarên welêt li gorî plan, bername û fermanên hilbijêran werin meşandin û şopandin, divê hemî hilbijêr li hev bikin, hevkariyê bikin û hêza xwe bikin yek. Ev yek hewce dike ku hemî hilbijêr di bin yek banî de rêxistin bibin, wekî ku di pênaseya demokrasiyê de hatî destnîşan kirin. Wekî din, dê neçar be ku hilbijêr hêza xwe ya patronî, desthilata xwe ya rêveberiyê û hêza xwe ya birêvebirina çavkaniyên welêt ji nûner, burokrat û sermayeya ku bi nefermî di pêvajoya rêveberiyê de beşdar in winda bikin û bibin karmendên van beşdaran. Mîna îro. Ji patron û rêveber bibin karmendê karkerên xwe.

       Ji ber vê yekê, mirovên ku mafên patron û rêveber hene, ji ku dest pê kirin ku bikevin rewşa karmendê karkerên xwe, çawa û çima?

     Kurte: Hûn welatiyê welatekî xweser in di serdemeke berî ku hûn bigihîjin teknolojiyê, veguhastin û ragihandinê. Piraniya nifûsa we olî ne; bi gotineke din, mirovên baş ên ku ji Xwedê ditirsin. Kesên ku hûn bawer dikin dê baweriya we xiyanet nekin. Pêkhateya we ya aborî ji sê tebeqeyan pêk tê. Tebeqeya yekem ji gundiyên ku debara xwe ji çandinî û

HIKÛMETA BÊPARTÎ                                                              101  

xwedîkirina heywanan dikin pêk tê. Tebeqeya duyem ji karker, karmendên sivîl û esnaf pêk tê. 
Ev çîn, ku wekî çîna navîn jî tê zanîn, dahatiyek nisbeten çêtir heye. Tebeqeya jorîn ji çend kesên dewlemend pêk tê. Wekî gelek, hûn dixebitin, hildiberînin û nirxê li çavkaniyên welêt zêde dikin.
Tu beşdar dibî, bi fînansekirina veberhênanên li welêt bi bacên xwe mafê şef bi dest dixî. Lêbelê, hîn jî jêhatîyên rêveberiyê li cem te nînin. Tu neçar î ku rêveberiya çavkaniyên xwe bispêrî kesekî ku îdîa dike ku ew dikare karê herî baş bike. Di wê demê de, kesek pergalek hikûmetê ya li ser bingeha partiyên siyasî pêşniyar dike, partiyan wekî hêmanên girîng ên demokrasiyê pîroz dike. Ji te re tê gotin ku tu dê nûnerên xwe hilbijêrî. Ji ber ku di vê mijarê de zanîna te ya têr tune ye, tu bawer dikî ku her tişt dê di bin kontrola te de be. Her wiha tu di dayîna hêza xwedîtiyê de ji dengdêran re pirsgirêk nabînî da ku nûnerên xwe hilbijêrin û di rêxistina xwe de di bin alên partiyên cuda de; ji ber ku di wê demê de, tu nizane ku partî dê mirovên ji ol, ziman û nijadên cuda di bin alên partiyên cuda de li dijî hev bicivînin, her komeke cuda veguherînin gefê ji bo yên din, û ku bi van kiryaran, partî dê rê li ber dengdêran bigirin ku di bin yek alê de rêxistin bibin da ku hêza xwe bikin yek û mafên wan ên xwedîtî û rêveberiyê ji wan bistînin.

      Wekî din, hûn nizanin ku partî dê ji bo ku di pêşbirka hilbijartinê de werin ser desthilatê, pêdivî bi pere, teknolojî û medyaya dewlemendan hebin, û gava ku werin ser desthilatê, ew ê deynê xwe yê ji dewlemendan re bi wergirtina ji we û dayîna wan vegerînin, bi vî rengî sermayeyê bigihînin pîvanên gerdûnî. Di şert û mercên wê demê de, şermezarkirina van tiştan ne mimkûn e, ji ber ku we di derbarê rêvebirina welêt de zanîna we tune bû.

102                                                                      M. Salih EKİNCÎ

     Paşê dema hilbijartinê tê. Hûn her tiştî vediguherînin şahiyekê. Ji ber ku hûn nikarin çavdêriya tiştên ku diqewimin bikin, hûn bawer dikin ku tişt bi rêkûpêk dimeşin. Axir, partiyên siyasî.
Yên pîroz û kesên ku dê nûnerên wan bin, xwedaparêz in. Ji bo gumanên we ti sedem tune.

       Piştî çend hilbijartinan, dema ku hûn dibînin ku tiştek ji maseya we kêm e, hûn sûcdar dikin nûnerên heyî û dengê xwe didin yên nû. 
Hûn bawer dikin ku vê carê tişt dê çêtir bibin. Piştî dengdanê, hûn diçin malê û rêzefîlmên TV an bernameyên çêkirina xwarinê temaşe dikin. Lê dîsa jî, hûn niha gihîştina agahdariya li ser ka hikûmet çawa tê rêvebirin heye. Lê li şûna ku hûn xema çawaniya birêvebirina we bikin, hûn tercîh dikin ku bernameyên şahiyê temaşe bikin. Hûn hîn jî ji erd ji bin lingên we diherike haydar nînin. Bi rastî, di bin bandora manîpulekirina medyayê de, hûn ji êrîşkirin û reşkirina dengdêrên ku di bin ala partiyên din de hatine organîzekirin kêfxweş dibin. Tişt hîn jî baş naçin. Di hilbijartina bê de, hûn partiya desthilatdar diguherînin; lê her carê hûn winda dikin, û dewlemendên we hîn dewlemendtir dibin. Piştî demekê, hûn bi têgehên xeta xizaniyê û xeta birçîbûnê re nas dibin. Zehmetiyên aborî zewacan kêm dikin di heman demê de veqetînan zêde dikin. Zarokên bêguneh ên li dû xwe dimînin qet nahêlin hûn li ser bifikirin. Dîplomayên zanîngehê bêkêr dibin. Ciwanên ku hêviya xwe winda kirine neçar dimînin ku derkevin an jî beşdarî karên ku ji bo civakê sûdmend nînin bibin. Hûn îstismara zarokan, kuştina jinan, cotkarên wêranbûyî, dikandarên ku neçar mane karsaziyên xwe bigirin, şîrketên ku têk diçin, welatiyên ku ji firoşgehên bazarê xwarinên rizî berhev dikin û di konteynerên çopê de li xwarinê digerin dibînin. Û ev ne hemû ye; sibehekê hûn şiyar dibin û teqawîdbûyan li kolanan

HIKÛMETA BÊ PARTÎ                                                             103       

dibînin ku tabelayên wan hene "Em birçî ne, em nikarin debara xwe bikin." Mîna ku pirsgirêkên karker, karmendên dewletê, cotkaran, dikandaran, zarok û jinan ne bes bin, niha pirsgirêkên teqawîdbûyan jî li ser vê yekê zêde dibin. 

      Ji ber vê yekê, dema ku nîşanên van hemûyan eşkere bûn û hûn bedel didan, we çi kir? We guhertina nûneran ji hilbijartinekê bo hilbijartinekê, an jî eger ew negihîşta wê, guhertina partiya desthilatdar, têr dît, û piştî ku hûn dengê xwe dan, we berdewam kir temaşekirina rêzefîlmên xwe yên TV-yê. Ji ber ku nûnerên partiya we hebûn ku hûn bawer dikirin ku ew bi pirsgirêkên we re eleqedar dibin, rojnamevanên we hebûn ku li ser her tiştî xwedî raman bûn, demokratên we, akademîsyenên we, û weqf, civak, mezheb, sendîka û komeleyên we hebûn ku îdîa dikirin ku ji bo berjewendiya gel dixebitin. 

       Ji ber vê yekê çima ev kes û rêxistinên welatparêz nekarîn pêşî li pirsgirêkên ku hûn îro pê re rû bi rû dimînin bigirin? Ma ew nizanibûn ku pergala siyasî ya li ser bingeha partiyan ne di berjewendiya gel de ye? Çima wan ramanan nekirin û ji bo pergalek rêveberiya alternatîf ku dê sûdê bide gel nexebitîn? Çima wan 20 sal in pirtûkek ku 20 sal berê bi navê "Hikûmeta Bê Partiyan" hatiye nivîsandin, ku modelek rêveberiya alternatîf dihewîne, paşguh kirin? Çima rojnamevanên ku tavilê perperokek ku li aliyê din ê cîhanê difire dibînin û weşan dikin, pirtûkek ku 20 sal berê hatiye nivîsandin û ji gelek ji wan re hatiye şandin paşguh dikin? Ma ev hemû wê têgihîştinê çênake ku van kes û rêxistinan ji pergala heyî sûd wergirtine? Çima we bawerî û rêz li wan girt? Ne diyar e ku we ew şopandin an wan we şopandin; tenê tiştê ku eşkere ye ev e ku tiştek we ya hevpar heye.

104                                                                       M.Salih EKÎNCÎ

       Ey dengdêrên bihêz, xwe nexapînin; qet ne hewce bû ku kesek din we hişyar bike an jî li ser wê bifikire. Ji ber ku di vê serdema teknolojîk de ku ragihandin û gihîştin bi hêsanî peyda dibin, we her tişt dît û dizanibû. Li şûna ku hûn dev ji partiyên ku bi zanebûn yekîtiya we asteng dikin, we dikin kamp û hêzên we yên serokatiyê û rêveberiyê ji we distînin berdin, diviyabû hûn li pergalek nû bigerin ku pêşeroja we ronî bike. Te beşdar nebû. Ji ber ku te qet qebûl nekir ku nanê xwe bi hevwelatiyên xwe yên ku ziman, ol û nijada wan ji ya te cuda ye re parve bikî. Her ku partiyan bi rêya medyayê nakokiyên we xurt dikirin, te bi dengên xwe ew hîn xurttir dikirin. Tenê tiştê ku te li ber çavan nedigirt ev bû ku tu bi welatiyên din ên ku te hewl dida wan binav bikî, diketî. Bi kurtasî, te bi dil û can xizmeta siyaseta parçe bike û hukum bike ya hêzên kolonyal kir, ne tenê pêşeroja zarokên te, lê di heman demê de pêşeroja welatê te jî tarî kir. Li cihê ku divê hûn di bin yek banî de yek bibûna, ne tenê ji hêla partiyan ve, lê di heman demê de ji hêla weqf, sendîka, civakên olî, mezheb û rêxistinên din ve jî hatin parçekirin; her ku hûn bêtir parçe kirin, hûn ewqas ji entegrasyonê dûr ketin, û her ku hûn ji entegrasyonê dûr ketin, hûn ewqas bêtir parçe kirin. Bi kurtasî, te mafên xwe yên wekî patron û rêvebiran ji ber bêtehamuliya xwe ya li hember beşên cûda yên civakê ji partiyan û sermayeyê winda kirin. Tu bûyî karmendên karkerên xwe. Li şûna ku hûn bi pankartên ku dibêjin "Em birçî ne, em nikarin debara xwe bikin" derkevin kolanan, ger we bi hemû beşên cuda yên civakê re di bin yek banî de yek bibûna û hevkariyek ava bikira, hûn ê mûçeyên kesên ku hûn niha ji wan daxwaza zêdekirina mûçeyan dikin diyar bikira. Hûn ê li şûna fatûreyek giran, pêşerojek geş ji zarokên xwe re bihêlin. Ma we qet li zarokên xwe nefikirî?

 

RÊVEBERIYA BÊPARTÎ                                                          105       

       Û ev peyamek ji bo birayên me yên olî û oldar e: 

       Xwişk û birayên hêja, çima we pêşî li dabeşbûna welatiyên heman welatî negirt? Ji bilî astengkirinê, çima hûn bi xwe bûn parçe? Ma ev dabeşbûn nayê wateya paşguhkirina ayeta 159an a Sûreya En'am?

       Daxwaza min ew e ku hûn hişê xwe bi ser xwe ve bînin û berî ku hûn bi karesatekê re rû bi rû bimînin ku wek hezar şîretan xizmet dike, li ser çawaniya îstismarkirina we mijûl bibin.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

106                                                                       M.Salih EKÎNCÎ

 

 

 

 

 

 

 

BEŞA ÇAR

 

 

 

 
ÇARESERÎ (ÇI BIKIN?) 

B-PÊŞNIYARKIRÎ (DIVÊ ÇAWA BÊ KIRIN?) 

C-ENCAM (ÇAWA DÊ BE?)

 

 

 

 

 RÊVEBERIYA BÊPARTÎ                                                       107       

 

        ÇARESERÎ (ÇI BIKIN?)

        1- Ji bo ku rêxistina dewletê bidome:

       Divê rêxistinek kontrola li ser tevgerên rêveberiya xwe biparêze, ku berpirsiyarê karanîna çavkaniyên xwe yên maddî û mirovî bi bandor ji bo gihîştina armancên xwe ye; ji bo vê yekê, divê ew ji hundur ve domdar û bihêz be.

       2- Ji bo ku rêxistin domdar û bihêz be:  

       Endamên rêxistinê divê ji hemû helwest û reftarên çêkirî û takekesî yên ku dikarin hêza civakê qels bikin dûr bisekinin; divê ew rêxistinê li ser armancên dabînkirina pêdiviyên xwezayî yên endamên xwe ava bikin, dema ku van armancan bi dest dixin bi hev re têkilî daynin, û bi parvekirina desthilatdarî û berpirsiyariyê di bidestxistina wan de bi wekhevî beşdar bibin.

       3- Di demokrasiyan de, divê gel, ku bê şert û merc serwer tê hesibandin, bikaribe nûnerên xwe wekî kardêr diyar bike û hilbijêre, û meqam, rêbazên xebatê û şertên nûnerên xwe yên hilbijartî diyar bike.

     4-Her çend bikaranîna enerjiya kêm û bidestxistina enerjiya zêde wekî qaîdeya bingehîn a rêveberiya bi bandor xuya bike jî, hîn girîngtir ew e ku enerjiya ku tê sepandin bi awayekî rast were hilbijartin, ji hêla mirovên rast ve were sepandin û ji hêla destên jêhatî ve ji bo bextewarî û rehetiya mirovan were bikar anîn. Divê tu enerjiyek ku beşdarî bextewarî û rehetiya mirovahiyê nebe neyê tercîh kirin.

 

108                                                                         M.Salih EKÎNCÎ

       5- Di demokrasiyan de, ji bo ku gel wekî xwe bi xwe birêve dibe were hesibandin:

      Divê gel bigihîje xalekê ku bikaribe teşwîqên xwe bide hişê xwe (nûnerên xwe), hişê xwe ji kontrola kesên ku dikarin teşwîqan ji derve peyda bikin azad bike. Ji bo vê yekê, divê ew bi tevahî û bê guman mafê hilbijartina nûnerên xwe bi dest bixe.

       6- Di demokrasiyan de, tenê mimkun e ku her takekesek di nav gel de erk, desthilat û berpirsiyariyên xwe di pêvajoya rêveberiya siyasî de bicîh bîne, di biryarên ku çarenûsa wan diyar dikin de xwedî gotin be û rasterast beşdarî pêvajoya rêveberiyê bibe. Ji ber vê yekê, divê tu beşek ji gel ji têgeha "gel" neyê dûrxistin, û divê gel ne li kategoriyên fermî û sivîl were dabeş kirin, bi vî rengî prensîba wekheviyê di demokrasiyê de were binpêkirin. Li şûna ku karmendên giştî bi hinceta ku ew alîgirên partiyên siyasî ne ji pêvajoya rêveberiyê dûr werin girtin, divê partiyên siyasî yên ku hawîrdorek partîzanî diafirînin werin terikandin.

       7- Divê mafê diyarkirin û hilbijartina nûnerên gel ji serokên partiyan bê standin, da ku nûner di bingehek wekhev de bin û bikarin îradeya xwe ya azad bikar bînin, bi vî awayî desthilata mutleq a serokatiyê, ku dişibihe avahiyek feodal, bi dawî bibe.

       8- Ji bo parastina rêxistina dewletê, pêwîst e ku dawî li wê pratîkê bê anîn ku mirovên ku dixwazin dewletê birêve bibin û xwe di bin alayên partiyên cuda de birêxistin dikin.

       9- Divê gel dev ji delegekirina mafê şekildana hişê xwe ji kesekî din re berde, û li şûna wê, divê hişê xwe (parlamento) biafirîne ku bi avahiya xwe re lihevhatî be.

 RÊVEBERIYA BÊPARTÎ                                                       109       

      10- Li gorî prensîbên rêveberiyeke bi bandor û wekheviya ku di demokrasiyê de heye, divê jin li gorî nifûsa xwe werin temsîlkirin.

       11- Ev pêvajoya ku ji hêla partiyên ku hewl didin bi hêza darayî ya ku ew xwedî dikin an peyda dikin werin ser desthilatê, ku hem dibe sedema îsrafa çavkaniyên welêt û hem jî rê li ber rêveberiyên jêhatî digire ku dest bi kar bikin, divê bi dawî bibe.

       12- Divê pêvajoya rêveberiyê ya pîr, muhafezekar û statuko-navendî ku ciwanan û pêşeroja welêt îpotek dike, bi dawî bibe; divê rê li ber ciwanek modern, dînamîk û nûjen were vekirin; û bê guman divê pêvajoyek rêveberiya ciwanan were destpêkirin. 

       13- Divê dev ji pêvajoya birêvebirina ji aliyê kesên bêkêr ve were berdan, û divê di zûtirîn dem de veguhere pêvajoyek birêvebirina ji aliyê kesên jêhatî ve.

      14- Divê sîstema benda hilbijartinê, ku beşek girîng ji nifûsê ji îradeya neteweyî dûr dixe, were terikandin.

       15- Divê pêvajoya dengdana ji bo namzetên temsîlî yên ku ji hêla gel ve nehatine hilbijartin bi dawî bibe.

      16- Divê astengiyên li pêşiya avakirina hikûmeteke neteweyî werin rakirin. 

     17- Ji bo ku burokrat bikaribin li hember gel berpirsiyar bin, divê pêvajoya rêveberiya partîzanî bi dawî bibe.

    18- Ji bo rêveberiyeke herêmî ya bi rastî demokratîk:

 

110                                                                       M.Salih EKÎNCÎ

      a) Plankirin, bernamekirin û budçekirina xizmetguzariyan ji cihekî dûrî gel, 

      b) Çêkirina planên ku li gorî rastiyên welêt nînin,

      c) Têkçûna nirxandina têrker a hewcedarî, xwestek û daxwazên mirovên li herêma ku xizmet dê lê were peyda kirin, şert û mercên herêmê, pêdiviya rastîn a vê xizmetê, û pêşîniya vê xizmetê; û di encamê de, dibe sedema ku mirovên ku sûdmendên rastîn ên vê xizmetê ne, bi awayekî bêberpirsiyar tevbigerin.

      d) Pirsgirêkên ku ji ber windahiyên dem û darayî yên ji ber astengiyên burokrasî û nameyan di dema pêkanîna xizmetê de çêdibin, derdikevin holê.

     e) Astengkirina pêşveçûna hevseng û saxlem a welêt,

       f) Pêşveçûna newekhev dibe sedema newekheviyê di nav civakê de, û dibe sedema bêaramiyê.

      g) Rastiya ku pêşniyarên yasayî bi awayekî navendî, dûrî raya giştî têne kirin, û bi awayekî navendî têne pejirandin an redkirin; pirsek derdikeve holê ka ev qanûnên ku bêyî li ber çavan girtina xwestek, hewes û pêdiviyên mirovan ji binî ve têne derxistin, dê çiqas xizmeta civakê bikin.

       h) Divê pêvajoya rêveberiya navendî û vertîkal, ku rê li ber raya giştî digire ku hikûmetek dûr bişopîne û hem bi prensîbên rêveberiya bi bandor û hem jî bi prensîba desthilat û berpirsiyariya hevbeş di demokrasiyê de ne lihevhatî ye, were terikandin.

       19-Divê gel nûnerên xwe di bin rehma sermayeyê de nehêle. Divê rêxistinek ava bike ku nûnerên xwe ji kontrola sermayeyê azad bike.

 RÊVEBERIYA BÊPARTÎ                                                       111       

        20- Li şûna şopandina rojeva ku ji hêla medyayê ve hatî afirandin, ku rûyê nedîtî yê sermayeyê ye, divê raya giştî hawîrdorek biafirîne ku tê de bikaribe rojeva xwe biafirîne. 

       21- Divê em dev ji partiyên siyasî berdin ku heta mafê hilbijartina nûnerên xwe jî ji gel bêpar dikin, beşek girîng a civakê ji pêvajoya rêveberiyê dûr dixin û sermaye û teknolojiya wê li ser hêza gel didin pêş.

       22-Şert û mercên ku ji hêla teknolojiya îroyîn ve hatine afirandin, avakirina rêxistineke cîhanî ku hemû rêxistinên dewletê di nav xwe de bigire, ferz dike. Ji ber vê yekê, ji bo ku bi hemû rêxistinên dewletê yên li ser Erdê re di aştiyê de bêyî pevçûn bijîn, divê armancên hevpar werin destnîşankirin, û divê di hemû welatan de formeke yekane û demokratîk a hikûmetê were bicîhkirin. Rêveberiya her rêxistineke dewletê divê di bin kontrola gerdûnî de be.

       *Divê mirovahî rê nede ku hêzek ji wê mezintir serdest bibe. 

       *Divê mirovahî ji bo ti armanc an rêbazekê neyê qurbanîkirin.

 

 

 

 

 

 

112                                                                       M.Salih EKÎNCÎ

 

 

         B- PÊŞNIYAR (ÇAWA DIVÊ BÊ KIRIN?)

       Ji bo bicihanîna pêşniyarên jorîn, ku tê wateya demokratîkkirina rewşa heyî, divê modela rêveberiya bêalî ya jêrîn were sepandin.

       1- Divê li her parêzgehek welêt dibistanek li ser asta fakulteyê, ku em dikarin jê re bibêjin "Dibistana Rêveberiyê", were vekirin. 

       2-Divê hemû pêdiviyên van dibistanan, tevî alav, personel û pêdiviyên din, werin dabînkirin.

       3-Divê ev dibistan, ji aliyekî ve, namzetên jêhatî ji bo temsîlkirina gel perwerde bikin, û ji aliyê din ve, wekî encumena parêzgehê kar bikin.

       4- Divê her yek ji van dibistanan ji du beşan pêk were û bi tevahî heşt salan bigire nav xwe.

      a) Di qonaxa yekem a van dibistanan de, ji bilî perwerdehiyek çar-salî ya li ser siyasetê, divê dersên têkildarî hemî aliyên civakê werin dayîn. Divê ev ders ji hêla pisporan ve werin dayîn.

      b) Xwendekarên ku qonaxa yekem a van dibistanan qedandine, divê çar salan di beşa parlemanî ya dibistanê de li ser birêvebirina parêzgeha xwe bixebitin. Her çend ev dibistan parêzgehên xwe yên taybetî birêve bibin jî, divê ew wekî yekîneyên bin-Meclisa Neteweyî jî bixebitin ku bigihîjin parêzgehan. Ji ber vê yekê, divê ev hemî dibistan bi hev re û bi Meclisa Neteweyî re girêdanên komputerê hebin. Divê raya giştî bikaribe xebata vê yekîneyê, ku dê wekî

HIKÛMETA BÊ PARTΠ                                                             113

meclisek herêmî xizmet bike, bişopîne û divê bikaribe heftê carekê xwestek, pêşniyar û pêşniyarên xwe pêşkêş bike.

       5. Divê kotayên xwendekaran ji bo van dibistanan li gorî nifûsa parêzgehan werin destnîşankirin.

       6- Divê kotaya xwendekaran di van dibistanan de nîv keç û nîv kur be.

       7- Divê ev dibistan ji bo hemû xwendekarên ku li wê parêzgehê ji dayik bûne (dibe ku nîqaş lê were kirin), li wir dijîn û lîse qedandine vekirî bin.

       8- Divê ev dibistan ne xwediyê şertek puana herî kêm bin; bicihkirina xwendekaran divê wiha be: Bo nimûne, em bibêjin dibistanek kotaya xwendekaran pêncî ye. Du sed kes ji bo ketina vê dibistanê azmûnê didin. Divê ev du sed kes ji bo keç û kuran ji hev cuda werin rêzkirin, ji puana herî bilind dest pê bikin; divê bîst û pênc keç ji lîsteya keçan werin hilbijartin, ji puana herî bilind ber bi jêr dest pê bikin; divê heman pêvajo ji bo lîsteya kuran were dubarekirin; û sed û pêncî kesên mayî yên ku nikarin bikevin van dibistanan divê bikaribin bikevin fakulteyên din ger puanên wan têr bin. 

       9. Divê her xwendekarekî ku ji van dibistanan mezûn dibe bikaribe bi awayekî serbixwe wekî namzetê parlementoyê beşdar bibe, û welatî jî divê bikaribin bi rêya sîstema dengdana tercîhî dengê xwe bidin her kesê ku dixwazin.

     10- Divê yên hatine hilbijartin bikevin Meclîsa Neteweyî, yên mayî jî divê bibin parêzgarên hilbijartî, qeymeqamên navçeyan, serokên gundan û şaredarên wê parêzgehê; û yên mayî jî divê bikaribin di sektora giştî de meqamên din ên girîng birêve bibin.

RÊVEBERIYA BÊPARTÎ                                                         115       

       Eger em hewce bikin ku Dibistanên Rêveberiyê ji perspektîfeke fonksiyonel ve rave bikin:

      Dibistanên rêveberiyê ku dê namzetên nûner perwerde bikin ku bi biryarên xwe çarenûsa civakê şekil didin;

       a) Di bernameya perwerde û rahênanê ya çar salî de:

       Namzetên nûnertiyê divê di warên zanistên siyasî, civaknasî, psîkolojî, aborî, tenduristî, perwerde, ewlehî, zimanên biyanî, zanista komputerê û hwd. de perwerde bibînin. Ev perwerde divê wan bi jêhatî û şiyanên ku bi hevdemî li ber çavan girtina hemî aliyên civakê biryarên baş bidin, bixebitîne. Divê raya giştî bikaribe vê pêvajoya li nêzîkê xwe bişopîne. Namzetên nûnertiyê yên ku bernameya perwerdehiyê ya çar-salî temam dikin, divê ji bo beşa duyemîn a dibistanê, bernameyek parlemanî ya çar-salî, werin qebûlkirin.

       b) Di çar salên parlemanî de:

    Namzetên nûner divê bikaribin pêdiviyên parêzgehên xwe destnîşan bikin, wan ji bo rêza pêşîniyan destnîşan bikin, plan bikin, bername bikin, budçeyê destnîşan bikin û bicîh bînin. Di van hewldanan de, divê ew bikaribin nerîn û pêşniyarên gel, û her weha yên encumenên parêzgehên din û Meclîsa Neteweyî ya ku tora wan a ragihandinê bi wan re heye, bikar bînin da ku biryarên baş bidin.

     Her çiqas encumena parêzgehê xebata xwe ya herêmî bidomîne jî, divê ew bikaribe xebata parêzgehên din û Meclîsa Neteweyî jî bişopîne û van çavdêriyan bi raya giştî re parve bike. Nûnerên di encumena parêzgehê de ku erkên hikûmeta herêmî

116                                                                       M.Salih EKİNCİ

pêk tînin, divê bingehek ji bo xebata qanûndanînê ya Meclîsa Neteweyî jî peyda bikin. Divê ew bikaribin xebata xwe ya qanûndanînê bi awayê ku li jêr hatiye vegotin bimeşînin.

      1- Divê Meclîsa Neteweyî bikaribe qanûnên ku dixwaze di meclîsên xwe de, mîna komîteyek bin-komîsyonê, bi beşdariya gel binirxîne, û divê nirxandinên meclîsên din ên parêzgehê yên li ser mijarê jî li ber çavan bigire. Divê ew bikaribin encamnameyên xwe bi raya giştî re parve bikin û pêşkêşî Meclîsa Neteweyî bikin.

       2- Ji bilî qanûnên ku Meclîsa Neteweyî dixwaze derxîne, divê gel bikaribe daxwazên xwe yên demokratîk ên di derbarê qanûndanînê de di meclîsên xwe de binirxîne, nêrînên meclîsên din ên parêzgehê li ser mijarê werbigire û pêşnûmeyên qanûnên gihîştî pêşkêşî Meclîsa Neteweyî bike. Li gorî têgeha rêveberiya herêmî, divê mafê rêveberiyê ji namzetên nûner ên ciwan re were dayîn, ku îhtîmal e ku di 26 saliya xwe de çar salên xwe yên di Meclîsa Parêzgehê de temam bikin. Namzetên nûner ên ku ev maf wergirtine divê bikaribin di hilbijartinên pêş de wekî namzetên serbixwe beşdar bibin.

      Divê gel bikaribe bi azadî dengê xwe bide namzetên ku heşt sal in li pey wan çûne û baweriya wan pê hatiye. Dema ku nûnerên ku ji hêla gel ve hatine hilbijartin diçin Meclîsa Neteweyî, namzetên jêhatî yên ku ne nûner in divê bibin parêzgarên hilbijartî, qeymeqamên navçeyan, serokên gundan, şaredar û berpirsên din ên girîng ên giştî.  

 

 

HIKÛMETA BÊ PARTÎZÎ                                                           117       

 

         C-ENCAM (ÇAWA DÊ BE?)

     Werin em ji bo demekê xeyal bikin ku em pêşniyarên jorîn di pratîkê de bicîh tînin, ku bi tevlêkirina hemî beşên nifûsê di pêvajoya rêveberiya siyasî de, çandeke saxlem a rêxistin û rêveberiyê di nav civakê de misoger dikin, û bi vî rengî mayîndehiya rêxistinê garantî dikin:

       Werin em bi hev re binêrin ka çi dikare di jiyana me de bi pêvajoya "Rêveberiya Bêalî" biguhere.

      *Gel dê derfetê bibîne ku xebata encumenên herêmî, ku tê pêşbînîkirin ku li kêleka wan werin damezrandin û wekî yekîneyên binî yên Meclîsa Neteweyî yên ku digihîjin parêzgehan, ji nêz ve bişopînin; hem di warê karanîna çavkaniyên madî û mirovî de û hem jî di xebata wan a qanûndanînê de; û, dema ku pêwîst be, bi girtina desthilatdarî û berpirsiyariyê di van çalakiyan de beşdar bibin. Wekî din, bi rêya van encumenên herêmî, ku di nav civakên xwe de hatine damezrandin û toreke ragihandinê bi hev û Meclîsa Neteweyî re diparêzin, gel dê bikaribe bi hemî mirovên li welêt re têkilî daynin, eniyek yekgirtî ava bikin, û tevgera rêveberiya siyasî bişopînin û kontrol bikin. Bi vî rengî, hem pêdiviyên rêxistinê û hem jî pêdiviyên demokrasiya beşdar dê werin bicîhanîn.

       *Mafê gel heye ku nûnerê xwe hilbijêre ji ber ku ew ê namzetên bi kalîfîkasyonên ku ew dixwazin ji dibistana rêveberiyê ya pêşniyarkirî hilbijêrin. Ji ber ku ev namzetên nûner, piştî ku li van dibistanan perwerdehiya siyasî wergirtine û bi vî rengî bûne kalîfîkasyon, dê bi serbixwe beşdarî hilbijartinan bibin,

118                                                                       M.Salih EKİNCİ

dê mafê gel hebe ku bi dengdana namzetên ku ew heşt salan şopandine û baweriya wan pê hatiye, nûnerê xwe bi awayekî azad hilbijêrin. Nûnerê ku bi serbixwe hatiye hilbijartin dê ji gel re berpirsiyar be. Ji ber ku ew ê bigihîje vê pozîsyonê, rêbaz û şert û mercên xebatê jî dikarin ji hêla gel ve werin destnîşankirin. Ev pêvajo dê hawîrdorek biafirîne ku gel dikare tê de serweriya xwe bi kar bîne. 

      *Ji ber ku enerjiyên ku di rêveberiyê de têne sepandin û bi dest xistin dê ji hêla nûnerên ku di dibistanên rêveberiyê yên pêşniyarkirî de hatine perwerdekirin û jêhatîbûn ve werin bikar anîn, dê xeletî, xapandin, windakirina dem û çavkaniyan çênebin. Bi vî rengî, enerjiya ku tê bidestxistin dê bi bandor were bikar anîn; enerjiya ku bi bandor tê bikar anîn dê beşdarî bextewarî û refaha mirovahiyê bibe.

       *Ji ber ku gel dê nûnerên xwe yên ku dê wekî mejiyê gel tevbigerin, bi rêya dibistana rêveberiyê ya pêşniyarkirî diyar bike û hilbijêre, ev nûner dê ji gel re hesab bidin. Mejiyê (nûner) ku were anîn pozîsyonek hesabdayînê ji gel re, dê ji teşwîqên ji hundirê civakê bêtir vekirî be ji yên ji derve, û dê li gorî wê civakê rêber bike. Di dawiyê de, xwestekên gel dê werin bicîhanîn, û gel dê xwe bi xwe birêve biribe. Gelekî ku xwediyê hêza birêvebirina xwe be, dê hêsantir bibîne ku mejiyê xwe ji bandora teşwîqên derveyî biparêze.

     *Gel, piştî ku derfeta hilbijartina nûnerên xwe bi dest xist, dê dawî li wan partiyan bîne ku karmendên giştî bi hinceta ku alîgir in, ji pêvajoya rêveberiya siyasî dûr dixin.

      Di pêvajoyek bê partiyên siyasî de:

      Karmendên giştî dê derfeta beşdarbûna di pêvajoya rêveberiya siyasî de bê xem hebe. Bi vî awayî, bi

HIKÛMETA BÊ PARTÎ                                                              119       

dûrxistina karmendên giştî ji têgeha "gel" û bi dabeşkirina gel bo kategoriyên fermî û sivîl, Ew pêkanînên ku prensîba wekheviyê di demokrasiyê de binpê dikin û ji ber vê yekê amûra dewletê qels dikin, dê werin bidawîkirin.

       *Di hawîrdorek bê partî de, serdestiya rêber tune. Di hawîrdorek bê serdestiya rêber de, dê gengaz be ku nûner bigihîjin pozîsyonek wekhev, îradeya xwe ya azad bikar bînin û îradeya gel nîşan bidin.

       
     *Wekî ku tê zanîn, sedema hebûna rêveberiyê rêxistin bi xwe ye. Ji ber vê yekê, rêveberiyê tenê yek armanc heye. Ev armanc ev e: 'rêxistinê zindî bihêle.' Her çend armanc yek be jî, kombûna mirovên ku dixwazin rêveberiyê di bin sîwanên cûda yên partiyên cûda de dixwazin, wê encamê dide ku tevgera rêveberiyê bi armancên rêxistina dewletê re li hev nake. Ji ber ku dibistanên rêveberiyê yên pêşniyarkirî dê piştrast bikin ku namzetên nûner bi serbixwe têne hilbijartin, dê hewce nebe ku namzetên nûner di bin sîwanên cûda de bicivin. Ev ê pevçûnên bêberhem ên nûneran di bin sîwanên cûda de biqedîne û pêvajoyek lihevhatin û hevkariyê bide destpêkirin. Ev lihevhatin û hevkarî dê di raya giştî de jî were nîşandan.

      *Di sîstema rêveberiya partîzanî ya heyî de, gel wekî kardêr tevdigere, ne tenê çavkaniyên maddî û mirovî, lê di heman demê de mafê hilbijartina nûnerên xwe jî dide partiyan. Di navbera mejî û laşekî ku ji hêla kesekî din ve hatiye afirandin de nelihevhatineke xwînê heye. Bi gotineke din, ne mimkûn e ku gel vî mejî kontrol bike. Bi saya dibistanên rêveberiyê yên pêşniyarkirî, gel dê derfetê bi dest bixe ku nûnerên xwe diyar bike û hilbijêre, û êdî ne hewce ye ku karê hilbijartina nûnerên xwe (mejiyê xwe) bide kesekî din.

120                                                                       M.Salih EKÎNCÎ

Gel, piştî ku şiyana afirandina mejiyê xwe bi dest xistiye, dê şiyana kontrolkirina vî mejî jî bi dest bixe.

      *Di dibistanên rêveberiyê yên pêşniyarkirî de, ji ber ku nîvê kota dê jin û nîvê wê mêr bin, û her mezûnê van dibistanan dê mafê wî hebe ku bi awayekî serbixwe beşdarî hilbijartinan bibe, jin dê derfeta temsîlkirina wan li gorî nifûsa xwe hebe. Ev di serî de tê wateya veguheztina jinan ji pozîsyona xerîdar bo pozîsyona hilberîner. Nûnertiya rêjeyî ya jinan hem şertek ji bo rêveberiya bi bandor e û hem jî prensîba wekheviyê di demokrasiyê de ye.

      *Bi saya pêşniyara avakirina dibistanên îdarî li her parêzgehek welêt, pêvajoya hilbijartina namzetên nûner ên perwerdekirî, ji hêla siyasî ve jêhatî û mafê beşdarbûna serbixwe di hilbijartinan de - bi vî rengî ne hewceyî partî an fînansekirinê ne - dê dest pê bike, bi vî rengî pêvajoya rêveberiyê ya girêdayî fînansekirinê bi dawî dibe. Pereyê ku ji bo fînansekirinê tê xerckirin dê di berîka welatiyan û xezîneya dewletê de bimîne. Wekî din, serdema nûnerên ku têne fînansekirin û deyndarê yên din in jî dê bi dawî bibe.

       *Me behs kir ku xwendekarên ku ji lîseyê mezûn bûne dikarin bikevin dibistana rêveberiyê ya pêşniyarkirî. Xwendekarek dema ku ji lîseyê mezûn dibe ku hejdeh salî be. Me tekez kir ku xwendekarên ku dikarin bikevin vê dibistanê dê çar salan perwerdehiyê bibînin, bi giranî di siyasetê de, û di çar salên duyemîn de, ew ê bi pêkanîna erkên rêvebirina parêzgehê jêhatîbûna siyasî bi dest bixin, bi vî rengî bibin namzetên nûnertiyê. Dema ku xwendekarek hejdeh salî heşt salan li dibistana rêveberiyê dixwîne û dixebite da ku jêhatîbûna siyasî bi dest bixe, ev xwendekar dê bi îhtîmalek mezin di 26 saliya xwe de bibe namzetê nûnertiyê. Bi kurtasî, ew ê derfetek biafirîne ku rêveberiyek siyasî ya ciwan, dînamîk,

HIKÛMETA BÊPARTÎZ                                                             121       

nûjen, nûjen û jêhatî hebe. Ev ê îhtîmala nûbûnê ji bo partiyên ku ne gengaz bûne ji holê rake. 
Serdema namzetên nûner ên bijartî, kal û pîr, muhafezekar û statuko-navendî yên wan dê bi dawî bibe.

      *Nayê fêmkirin ku civakek ku rê nade kesekî bêlîsans ku otomobîlek jî biajo, rêveberiya rêxistineke dewletê bispêre destên bêlîsans. Encamên neyînî yên ku civak heta îro pê re rû bi rû maye, ji qezayên ku ji ber ajotina wesayîta dewletê ji aliyê destên bêlîsans ve çêdibin, ne tiştek din in.

       Kesên ku di pozîsyonê de ne ku biryarên li ser çarenûsa civakê bidin, divê xwedî zanîn û jêhatî bin ku hemî aliyên civakê bi hev re binirxînin. Ev tenê bi rêya perwerdehiya di vî warî de mimkun e. Yek ji fonksiyonên herî girîng ên dibistanên rêveberiyê yên pêşniyarkirî perwerdekirina karmendên rêveberiyê yên jêhatî ye. Di pêvajoya rêveberiya nû ya pêşniyarkirî de, ji ber ku tenê kesên jêhatî yên ku ji van dibistanan mezûn bûne dê bikaribin beşdarî hilbijartinan bibin, pêvajoyek rêveberiya jêhatî dê were bidestxistin, û pêvajoya rêveberiya bêkalîfîk dê bi dawî bibe.

       *Min fêr bûye ku îradeya neteweyî ew îrade ye ku her welatiyek ku li welatekî dijî bi awayekî ferdî tê temsîl kirin. Lêbelê, ji ber pergala benda ku îro di hilbijartinan de tê sepandin, beşek girîng a nifûsê ji mafê xwe yê temsîlkirinê bêpar e û ji qada îradeya neteweyî tê derxistin. Di pêvajoya rêveberiya nû ya pêşniyarkirî de, ji ber ku dê partî tune bin û her namzetek nûner dê bi serbixwe beşdarî hilbijartinan bibe, dê hewcedariya pergala benda ku di hilbijartinan de tê sepandin tune be. Her takekesek ji gel dê derfet hebe ku bi awayekî ferdî were temsîl kirin, û îradeya neteweyî dê were xuyang kirin.

122                                                                       M.Salih EKİNCİ

       *Di sîstema rêveberiya partîzanî ya heyî de, gel, ji hilbijartinekê heta hilbijartinê, ji bo navên ku ji derveyî wan hatine diyarkirin deng dide, ku li gorî pênaseya demokrasiyê ne rewa ye. Ew di rewşekê de ye ku rewşê rewa bike. Di pêvajoya rêveberiya nû ya pêşniyarkirî de, gel dê nûnerên xwe bi dengdana namzetên ku wan bi xwe hilbijartine hilbijêrin. Ji ber vê yekê, ew ê neçar nebin ku deng bidin namzetek ku ji hêla kesekî din ve hatî hilbijartin.

       *Di sîstema heyî ya rêveberiyê de, partiyên ku herî zêde deng werdigirin tên ser desthilatê. Bi xwezayî, ev hikûmet pir caran neçar in ku wekî ku ew temsîla beşa civakê ya ku ew temsîl dikin dikin xuya bikin û tevbigerin. Ev wêne û tevgera partiyên desthilatdar dibe sedema pevçûnê bi muxalefetê re. Ev pevçûn bandorê li alîgirên partiyan jî dike, zirarê dide yekîtî û hevgirtina neteweyî. Zirar dayîna yekîtî û hevgirtina neteweyî hem li dijî nêzîkatiyek rêveberiyê ya bi bandor û hem jî li dijî pêdiviyên rêxistinê ye. Di pêvajoya rêveberiya nû de, ku nebûna partiyan pêşbînî dike, hemî nûner dê ji namzetên serbixwe yên ku ji dibistanek rêveberiyê mezûn bûne werin hilbijartin. Ji ber vê yekê, hikûmeta ku were avakirin dê nasnameyek neteweyî bi dest bixe, ku tevahiya civakê temsîl dike. Ev ê bi rêya lihevkirinê rêxistinkirina civakê bi rengek domdar û xurt misoger bike.

       *Di pêvajoya rêveberiya bêalî ya pêşniyarkirî de, kaosa di karmendan de dê ji holê rabe dema ku hikûmetên neteweyî werin avakirin. Burokratên jêhatî dê werin tercîh kirin ku di karên xwe de berdewam bikin, û hilberîn dê zêde bibe.

       Bi kurtasî, burokrasî dê ji xuyabûna xwe wekî dirêjkirinek desthilata siyasî azad bibe û dê li hember hikûmeta neteweyî, ango li hember gel, berpirsiyar be.

RÊVEBERIYA BÊPARTÎ                                                          123 

Bi vî awayî, serweriya neteweyî li ser burokrasiyê jî dê gengaz bibe. 

       *Wekî ku tê zanîn, îro rêveberiya çavkaniyên madî û mirovî yên rêxistina dewletê ji navendê ve tê kirin. Desthilat û berpirsiyarî navendî ne. Ev pratîk, ku dibe sedema kombûna encumenan, hikûmeta navendî zêde xurt dike. Nexwestina hikûmeteke navendî ya pir bihêz ji bo parvekirina desthilat û berpirsiyariyên xwe astengiyeke girîng e li pêşiya avakirina rêveberiyên herêmî. Lêbelê, tê zanîn ku di pêvajoyekê de ku desthilat û berpirsiyarî nayên parvekirin, ne mimkûn e ku çavkaniyên madî û mirovî bi bandor werin bikar anîn. Ji ber vê yekê, daxwaz li rêveberiyên herêmî heye. Encûmenên ku têne pêşbînîkirin ku li parêzgehan werin damezrandin dê hewcedariya hikûmeta herêmî bicîh bînin.

       Di pêvajoya rêveberiya nû de ku dê ji hêla encumenên parêzgehan ên pêşbînîkirî ve were afirandin:  

       Ji ber ku karûbarên parêzgehê dê bi rêya encumenên herêmî werin birêvebirin, şert û mercên wîlayeta ku dê xizmet lê were peyda kirin, pêdiviya rastîn a wî cihî ji bo wê xizmetê dê were destnîşankirin, û pêşîniya wê xizmetê dê rasttir were hesab kirin, da ku piştrast bike ku veberhênan bi rastiyên neteweyî re li hev dikin. Veberhênanên guncaw ji rastiyên neteweyî dê pêşkeftina neteweyî ya hevseng misoger bikin û dawî li nearamiya di nav civakê de bînin. Wekî din, plansazkirin, bernamekirin û budçekirina herêmî ya van projeyan dê rê li ber windakirina dem û çavkaniyan bigire ku ji ber nameyên burokrasiyê çêdibe. Wekî din, gel dê bikaribe bi girtina desthilatdarî û berpirsiyariyê di van mijaran de beşdar bibe, û dê bikaribe rêveberiyê jî çavdêrî bike. Ji ber ku karûbarên neteweyî jî dê bi hevkariya

124                                                                     M.Salih EKÎNCÎ

encumenên herêmî û Meclîsa Neteweyî werin birêvebirin, beşdariya gel di biryardanê de dê were misoger kirin, û biryarên guncaw ji rastiyên neteweyî dê werin girtin. Di dawiyê de, bi parvekirina desthilatdarî û berpirsiyariyê, hikûmeta navendî ya qelsbûyî dê rê bide hikûmetên herêmî ku erk, bandor û berpirsiyarî lê têne parvekirin.

       *Di pêvajoya rêveberiya îroyîn de, rêjeyek mezin ji çavkaniyên maddî û mirovî yên ku sermayeya mezin dikare pê re têkilî dayne, di destê rêxistinên dewletê de ne. Ev çavkaniyên maddî û mirovî yên rêxistinên dewletê ji hêla nûnerên siyasî ve têne bikar anîn. Hilbijartina van nûneran di destê serokên partiyan de ye. Ev rewş hewce dike ku sermaye bi rengek di nav partiyên siyasî de an jî li jor wan hebe da ku nûnerên xwe kontrol bike. Ji aliyekî din ve, avahiya di nav partiyên siyasî de hevkariya bi sermayeyê re hêsan dike ji ber ku ew hewce dike ku ew hem li dijî partiyên din û hem jî li dijî gel bihêz bin. Ji ber vê yekê, di pêvajoyek rêveberiya li ser bingeha partiyan de, neçar e ku nûner bikevin bin kontrola sermayeyê. Lêbelê, di pêvajoya rêveberiya bêalî ya pêşbînîkirî de, gel dê bikaribe pêşî li ketina nûnerên xwe di bin kontrola sermayeyê de bigire ji ber ku ew ê nûnerên xwe ji namzetên serbixwe yên ku ji dibistanên rêveberiyê mezûn bûne û di bin sîwana partiyekê de ne hilbijêrin. Bi vî rengî, serdema nûnerên di bin kontrola sermayeyê de jî dê bi dawî bibe.

       *Ji ber ku medyaya ku ji aliyê her kesî ve wekî hêza çaremîn tê zanîn, amûrek e ku sermaye dikare bi hevkariya partiyên siyasî bikar bîne, mimkun e ku sermaye vê hêzê ji bo berjewendiyên xwe bikar bîne û raya giştî bixapîne. Ji ber vê yekê, pêdivî ye ku raya giştî di rewşek de be ku rojeva rastîn diyar bike. Ev yek dê bi rêya encumenên herêmî yên ku têne plankirin ku li parêzgehan werin damezrandin gengaz be. Ji ber ku

HIKÛMETA BÊ PARTÎ                                                            125       

Her encumenek parêzgehê dê derfet hebe ku pirsgirêkên rastîn ên li parêzgeha xwe tespît bike û wan bi parêzgehên din re parve bike, raya giştî, di ragihandinê de, dê derfet hebe ku rojeva rastîn a welêt diyar bike. Bi vî rengî, raya giştî dê neçar nebe ku li dû rojeva ku ji hêla medyayê ve hatî danîn biçe, ku di encamê de dem û çavkaniyan winda dibin.

        *Di pêvajoya rêveberiya îroyîn de, sedema hebûna partiyên siyasî dikare bi du xalan were ravekirin. Yek ew e ku ew xwediyê mafê hilbijartina nûnerên gel in; ya duyem jî ew e ku mirovên ku heta niha ji pêvajoya rêveberiyê dûr hatine hiştin, ji ber ku çanda rêxistinî û rêveberiyê tune ye, bi sembolên ku ji hêla partiyan ve têne bikar anîn ve girêdayî ne. Di pêvajoya rêveberiya nû ya ku tê pêşbînîkirin de, gel dê mafê hilbijartin û hilbijartina nûnerên xwe ji partiyan bi rêya dibistanên rêveberiyê bigire. Partiyên ku ji vê hêzê bêpar mane dê nikaribin bijîn. 

       Divê mirov êdî dev ji westandina xwedîkirin û pêşbaziya sembolan berdin, bêyî ku pêvajoya rêveberiyê çi be, da ku civaka ku tê de dijîn bidomînin; ji ber ku pêşbaziya bi sembolan re hem yekîtî û hevgirtina civakê têk dide û hem jî berevajî têgihîştineke bi bandor a rêveberiyê ye. Rêveberiya bêalî dê hewcedariya bi karanîna sembolan û pêşbaziya wan ji holê rake.   

       *Şert û mercên ku ji hêla teknolojiya îro ve hatine afirandin, avakirina rêxistineke cîhanî ku hemû rêxistinên dewletan di nav xwe de bigire, pêwîst dike. Ji ber vê yekê, ji bo ku bi hemû rêxistinên dewletê yên li ser Erdê re di aştiyê de bijîn bêyî ku nakokî hebin, divê armancên xwezayî yên hevpar werin destnîşankirin. Divê şêweyekî yekane yê hikûmetê yê demokratîk li hemû welatên cîhanê yên li dora van

126                                                                      M.Salih EKÎNCÎ

armancên hevpar werin bicîhanîn. Rêveberiya her rêxistineke dewletê divê di bin kontrola gerdûnî de be. Pêşniyara di derbarê pêvajoya rêveberiya bêalî de lêgerînek ji bo pêvajoyek rêveberiya demokratîk e ku hemû dewletên cîhanê dikarin bicîh bînin. Bi israr şopandina vê lêgerînê dê dîtina formulek misoger bike ku dê bihêle hemû welatên li ser Erdê di aştiyê de bijîn.

       Dema ku xalên jorîn bi tevahî werin nirxandin, bi destpêkirina pêvajoyeke rêveberiya bêalî, ku tê de burokrat ji kontrola siyasetmedaran û siyasetmedar jî ji kontrola sermayeyê azad dibin, û ew ji gel re berpirsiyar in, pêvajoyeke rêveberiya demokratîk a gihîştî bi welatên din re were ceribandin û parvekirin; jin bi rêya temsîliyeta rêjeyî di nifûsa xwe de ji xerîdaran vediguherin hilberîneran; pêvajoya rêveberiyê ji ciwanên perwerdekirî, jêhatî, modern, dînamîk û nûjen re tê spartin; û rêveberiyên herêmî li gorî wateya demokrasiyê têne damezrandin, dê gengaz be ku pêvajoyeke rêveberiya demokratîk a gihîştî bi welatên din re were ceribandin û parvekirin.

       Lêbelê, destpêkirina pêvajoyek rêveberiya bêalî dê ji ber du sedeman ne hêsan be. Sedema yekem berxwedana kesên ku ji pergala rêveberiya heyî razî ne, yên ku dê hewl bidin ku rewşa heyî biparêzin. Sedema duyemîn ew dem e ku nîqaşên me li ser vê mijarê dê bigirin. Her çend ev dem dirêj be jî, divê were xerc kirin; ji ber ku mijara ku em nîqaş dikin mijarek e ku çarenûsa me diyar dike. Ji ber vê yekê, çiqas dirêj bigire jî, pêdivî ye ku mijar ji hêla hemî beşên civakê ve bi rengek saxlem were nîqaş kirin û pêhatî kirin. Bê guman, dema ku em li dijî kesên ku dixwazin rewşa heyî biparêzin şer dikin, divê em li dijî xwe jî şer bikin. Lêbelê, divê qet neyê jibîrkirin ku ev têkoşîn divê di nav rêzikên demokratîk de were meşandin; ji ber ku armanca me bidestxistina demokrasiyê ye. Yek ji

HIKÛMETA BÊ PARTÎ                                                            127      

pirsgirêkên ku dê piştî ku pêşniyara rêveberiya bêalî bi têra xwe were nîqaş kirin û pêhatî kirin derkeve holê ev e ku ev pêvajo dê çawa were bicîh kirin. Tercîha min ew e ku civak jî vê pirsgirêkê çareser bike. Ger ez, wekî endamek civakê, neçar bim ku li ser vê mijarê ramanek diyar bikim, pêşniyara min a demdirêj ev e:
Divê fikra rêveberiya bêalî ji hêla hemî beşên civakê ve were pejirandin. Her ku ew bê qebûlkirin, divê PYP (Partiya Rêveberiya Bê Partî) were damezrandin da ku di nav civakê de nelihevhatin çênebe. Divê gel vê partiyê bîne ser desthilatê. Dema ku PYP bibe desthilatdar, divê qanûnan derxîne da ku pêvajoyek rêveberiya bê partî dest pê bike, bi vî rengî hem hebûna xwe û hem jî hebûna partiyên din bi dawî bike. Divê PYP wekî partiya dawî ya ku hatiye damezrandin di dîrokê de were nivîsandin.

       Di demeke kurt de, heta ku pêvajoya hikûmraniya bêalî neyê bicîhanîn, divê gel di hilbijartinan de dengê xwe nede namzetên nûner ên ku ji hêla partiyan ve hatine destnîşankirin, lê divê deng bide namzetên nûner ên serbixwe yên ku wan bi xwe hilbijartine û bi wan re peyman çêkirine û hilbijîne.